Η φυτοπροστασία στη βιολογική γεωργία


της Καθηγήτριας ΑΠΘ, Δημ. Προφήτου
Η Ελλάδα κατέχει τη 10η θέση στην Ευρωπαϊκή Ένωση σε ότι αφορά την έκταση.
Στην Ελλάδα σε ότι αφορά την έκταση την πρώτη θέση κατέχουν οι αροτριαίες καλλιέργειες, κυρίως δημητριακά, βιομηχανικά φυτά και χορτοδοτικά φυτά καθώς και οι βοσκότοποι και τα λιβάδια.
Βασικές Αρχές: Σύμφωνα με τους κοινοτικούς κανονισμούς, ΚΑΝ(ΕΚ)834/2007, ΚΑΝ(ΕΚ)889/2008, ΚΑΝ(ΕΚ)1235/2008, ΚΑΝ(ΕΕ)271/2010, και 344/2011 για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντωνη βιολογική παραγωγή είναι ένα συνολικό σύστημα διαχείρισης των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και παραγωγής τροφίμων, το οποίο συνδυάζει βέλτιστες περιβαλλοντικές πρακτικές, υψηλό βαθμό βιοποικιλότητας, τη διατήρηση των φυσικών πόρων, την εφαρμογή υψηλού επιπέδου προτύπων στη μεταχείριση των ζώων, καθώς και παραγωγή η οποία ανταποκρίνεται στην προτίμηση ορισμένων καταναλωτών σε προϊόντα που παράγονται με φυσικές ουσίες και διεργασίες. Η βιολογική γεωργία θα πρέπει να στηρίζεται πρωτίστως σε ανανεώσιμους πόρους μέσα σε οργανωμένα σε τοπική κλίμακα γεωργικά συστήματα.
Η Βιολογική Γεωργία μπορεί να ορισθεί ως ένα σύστημα διαχείρισης των αγροτικών εκμεταλλεύσεων που συνεπάγεται σημαντικούς περιορισμούς στην χρησιμοποίηση συνθετικών χημικών λιπασμάτων ή φαρμάκων. Είναι η παραγωγή φυτικών και ζωικών προϊόντων με ήπια μέσα και με κατά το δυνατόν φυσικές διεργασίες, χωρίς τη χρήση ουσιών όπως τα χημικά λιπάσματα, χημικά γεωργικά φάρμακα, συνθετικές ζωοτροφές και ρυθμιστικές ουσίες. Η Βιολογική Γεωργία χρησιμοποιεί ήπιες τεχνικές καλλιέργειας και μέσα φυτοπροστασίας και λίπανσης, που δεν αποτελούν κίνδυνο για το περιβάλλον, αξιοποιώντας τις σύγχρονες κατακτήσεις της επιστήμης, της εμπειρίας και της ελληνικής παράδοσης
Στη βιολογική γεωργία, σκοπός είναι να καλλιεργήσει κανείς σε συνθήκες όπου η οικονομική σημασία των εχθρών, ασθενειών και ζιζανίων θα είναι μηδενική ή μικρή.
Όπου η βιολογική γεωργία διεξάγεται καλά (ποικιλίες καλά προσαρμοσμένες στο περιβάλλον, πρόγραμμα ισορροπημένης λιπάνσεως, γόνιμα εδάφη υψηλής βιολογικής δραστηριότητας, χλωρά λίπανση κ.λ.π.) αυτό το αποτέλεσμα μπορούμε να το επιτύχουμε στην πλειονότητα των περιπτώσεων. 
Ο σχεδιασμός και η αρχική διαχείριση του βιολογικού αγροκτήματος είναι μεγάλης σπουδαιότητας για την αποφυγή προβλημάτων.Στην περίπτωση που γίνουν λανθασμένα μπορεί να δημιουργηθούν ανισορροπίες, που προωθούν επιβλαβείς οργανισμούς αντί για ωφέλιμους και εμποδίζουν την άριστη ανάπτυξη και παραγωγή των φυτών. Το κλάδεμα μαζί με την άρδευση και τη φυτοπροστασία, συνεισφέρει σε σημαντικό βαθμό στην παραγωγικότητα των δενδρωδών καλλιεργειών. Στη βιολογική γεωργία το κλάδεμα αποτελεί μια από τις κύριες και απαραίτητες καλλιεργητικές εργασίες, γιατί με αυτό εξασφαλίζεται η κανονική καρποφορία και η μακροζωία του δένδρου, καλύτερο ισοζύγιο βλάστησης, καρποφορίας, ο περιορισμός των απαιτήσεων σε θρεπτικά στοιχεία, η ανανέωση των δένδρων, η αποφυγή ασθενειών και η καλύτερη αντιμετώπιση των εχθρών, η συγκομιδή με μεγαλύτερη ευκολία. Το κλάδεμα πραγματοποιείται όταν αυτό είναι αναγκαίο, ενώ θα πρέπει να αφαιρείται ό,τι είναι περιττό και όχι ό,τι βολεύει.
Η φυτοπροστασία στη βιολογική γεωργία στοχεύει στην αποκατάσταση της οικολογικής ισορροπίας, η επίτευξητης οποίας καθιστά τον πληθυσμό των επιβλαβών εντόμων και παθογόνων σε επίπεδα τέτοια, ώστε να μη δημιουργούνται προβλήματα οικονομικής σημασίας από προσβολές. Η οικολογική ισορροπία επιτυγχάνεται με τη σωστή εκτέλεση των απαραίτητων καλλιεργητικών εργασιών (κλάδεμα, λίπανση, άρδευση) και την προστασία των ωφέλιμων οργανισμών.
Είναι γνωστό ότι η βιολογική γεωργία αποβλέπει στην επίτευξη οικολογικής ισορροπίας στα οικοσυστήματα των βιολογικών αγροκτημάτων με τελικό αντικειμενικό σκοπό μια αειφορική ή αυτοσυντηρούμενη κατάσταση, στην οποία η ανάγκη εισροής ενέργειας από εξωτερικές πηγές θα είναι ελάχιστη, αν όχι μηδενική.
Η φυτοπροστασία στη βιολογική γεωργία αποβλέπει στην πρόληψη και αποτροπή των ασθενειών και όχι στον έλεγχο τους, Προϋποθέτει την εκτέλεση μόνο των απαραίτητων επεμβάσεων.
Μόνο όταν είναι απολύτως αναγκαίο χρησιμοποιούνται βιολογικά σκευάσματα (π.χ.Bacillusthuringiensis) ή εντομοκτόνα (φυτικής ή ορυκτής προέλευσης), που επιτρέπονται από την ευρωπαϊκή και ελληνική νομοθεσία για την παραγωγή βιολογικών προϊόντων. 
Η καταπολέμηση των εχθρών και των ασθενειών των φυτών πραγματοποιείται με την εφαρμογή των ακόλουθων μέτρων:
1. Επιλογή των κατάλληλων ειδών και ποικιλιών
Προσπαθούμε να επιλέξουμε είδη και ποικιλίες όσο το δυνατόν προσαρμοσμένα στο έδαφος και στο κλίμα και όσο το δυνατόν ανθεκτικά στους εχθρούς και τις ασθένειες.
2. Καλλιεργητικά μέτρα και μέσα
1. Επιλογή κατάλληλου φυτευτικού υλικού
2. Επιλογή κατάλληλου χρόνου και τρόπου σποράς ή φύτευσης
3. Συντήρηση όρων ευνοϊκών για την ανάπτυξη των φυτών
4. Εφαρμογή έγκαιρης ισορροπημένης λίπανσης
5. Απομάκρυνση - καταστροφή φυτών-ξενιστών εντόμων- καταστροφή με βαθύ παράχωμα των υπολειμμάτων.
6. Εφαρμογή κατάλληλης χλωρής λίπανσης.
7. Ενσωμάτωση φυτομάζας
8. Απολύμανση εδάφους και φυτευτικούnυλικού με φυσικά μέσα
3. Μαζική Παγίδευση παγίδες: τροφικές, φερομονικές, χρωματικές και άλλες
4. Συλλογή των εντόμων και των άλλων βλαβερών ζώων.
5. Βιολογικές μέθοδοι και μέσα καταπολέμησης των εχθρών των καλλιεργειών.
6. Προστασία των φυσικών εχθρών των βλαβερών ζώων με την εξασφάλιση συνθηκών που να τους ευνοούν (φυτικοί φράχτες, τόποι φωλιάσματος κλπ)
7. Στην Ελλάδα δεν έχουν εγκριθεί προς το παρόν φυτοπροστατευτικά σκευάσματα για τη βιολογική γεωργία. Τα προϊόντα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν είναι αυτά που έχουν εγκριθεί για την κάθε καλλιέργεια και δεν περιέχουν μη επιτρεπόμενες από την κείμενη νομοθεσία ουσίες.
Τα μέτρα αυτά εφαρμόζονται μόνο όταν υπάρχει μια πραγματικά σοβαρή προσβολή. Το επίπεδο της προσβολής, καθώς και η αναγκαιότητα και ο χρόνος εφαρμογής των μέτρων είναι σημαντικά για την εκτέλεση της φυτοπροστασίας. Τα μέτρα καταπολέμησης των εχθρών και ασθενειών είναι αναγκαία κυρίως στο μεταβατικό στάδιο. Αυτό συμβαίνει, γιατί στο μεταβατικό στάδιο δεν έχει επιτευχθεί ακόμα η αναγκαία οικολογική ισορροπία λόγω των λανθασμένων καλλιεργητικών τεχνικών (υπερβολικές λιπάνσεις, αλόγιστη άρδευση, μη ορθολογικό κλάδεμα). Όταν κινδυνεύει η παραγωγή από έντονη προσβολή μπορούν να χρησιμοποιηθούν πρόσθετα μέτρα φυτοπροστασίας μετά από σχετική έγκριση του συμβούλου γεωπόνου και του ελεγκτή της βιολογικής γεωργίας.
Σε περίπτωση εμφάνισης τέτοιων εντόμων και παθογόνων, θα πρέπει να εξεταστεί εάν οι καλλιεργητικές εργασίες εκτελούνται σωστά. Στη συνέχεια με τις οδηγίες του συμβούλου βιολογικής γεωργίας μπορούν να εφαρμοστούν επικουρικά μέτρα φυτοπροστασίας.
Η φυτοπροστασία στη βιοκαλλιέργεια στηρίζεται, στην καταπολέμηση των σπουδαιότερων εχθρών και ασθενειών της καλλιέργειας. Για την σωστή αντιμετώπιση των εχθρών και ασθενειών πρέπει να προηγείται μελέτη των διαφόρων οικολογικών παραγόντων της περιοχής (αβιοτικών και βιοτικών) ιδιαίτερα χρειάζεται μελέτη των κλιματικών συνθηκών, ποικιλιών, των ειδών εντόμων και των παθογόνων καθώς και του ύψους του πληθυσμού τους και των διαφόρων παραγόντων θνησιμότητας τους. Οι καλλιεργητικές πρακτικές εργασίες βοηθούν ποικιλοτρόπως στη μείωση του πληθυσμού τόσο των βλαβερών εντόμων όσο και των φυτοπαθογόνων τα οποία προκαλούν τις ασθένειες των καλλιεργούμενων φυτών, είτε αυξάνοντας τους πληθυσμούς των ωφέλιμων εντόμων είτε εμποδίζοντας την ανάπτυξη του πληθυσμού του βλαβερού π.χ. μειώνοντας την υγρασία η οποία ευνοεί την ανάπτυξη των μυκήτων .
Στην παρούσα συνθετική εργασία περιγράφονται οι γενικές αρχές φυτοπροστασίας στη βιολογική γεωργία. Είναι γνωστό ότι, στη βιολογική γεωργία όπως και στη συμβατική γεωργία, η φυτοπροστασία εξαρτάται για κάθε καλλιέργεια από πολλούς παράγοντες όπως περιοχή, εποχή, δυναμικό επιβλαβών και ωφέλιμων οργανισμών κ.α.
Επομένως κάθε βιολογική καλλιέργεια παρουσιάζει τη δική της ιδιομορφία σε ότι αφορά στη φυτοπροστασία, η επίτευξη της οποίας πάντοτε μέσα στα πλαίσια των γενικών αρχών και κανόνων, απαιτεί γνώσεις και προσωπική εμπειρία. Στη συμβατική γεωργία μία λανθασμένη αντιμετώπιση επιβλαβών για την καλλιέργεια οργανισμών σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο είναι δυνατόν να διορθωθεί. Στη βιολογική όμως γεωργία, η φυτοπροστασία στηρίζεται στη διατήρηση της  οικολογικής ισορροπίας και επομένως οποιαδήποτε λανθασμένη αντιμετώπιση των επιβλαβών οργανισμών μπορεί να διαταράξει το σύστημα της βιολογικής καλλιέργειας και να χρειασθεί μεγάλο χρονικό διάστημα έως ότου επανέλθει το σύστημα της βιολογικής καλλιέργειας σε κατάσταση ισορροπίας.
Το παρόν είναι από εισήγηση που έγινε στην 6η Πανελλήνια συνάντηση Φυτοπροστασίας στη Λάρισα.