Η κοµποστοποίηση



Μέσα στο σωρό του κοµπόστ, δισεκατοµµύρια οργανισµών τρέφονται, αναπτύσσονται, αναπαράγονται και πεθαίνουν, µετατρέποντας τα οργανικά απόβλητα του νοικοκυριού, του κήπου και της γειτονιάς σε εξαίρετο οργανικό λίπασµα. Πραγµατικά, αυτή η λειτουργία της αποσύνθεσης συµβαίνει αδιάκοπα µέσα στη φύση. Όταν φτιάχνουµε έναν σωρό κοµπόστ, παρεµβαίνουµε ώστε να επιταχύνουµε τη διαδικασία και να δηµιουργήσουµε ένα πολύτιµο βελτιωτικό του εδάφους. Ένα σύστηµα κοµπόστ µπορεί να ποικίλει σε µέγεθος από ένα σπιτικό δοχείο όπου ανακυκλώνουµε τα περισσεύµατα της κουζίνας, µέχρι µια µεγάλη µονάδα όπου εκατοντάδες τόνοι απορριµάτων ενός δήµου καθηµερινά µπορούν να αξιοποιούνται. Η επιλογή της δικής µας µεθόδου εξαρτάται από το είδος των υλικών που έχουµε, πόσο χρόνο και προσπάθεια έχουµε τη διάθεση να επενδύσουµε (από πολύ έως ελάχιστο) και πόσο χώρο έχουµε στη διάθεσή µας.


Η παρασκευή κοµπόστ θα ωφελήσει το κτήµα ή τον κήπο µας, την υγεία µας, το περιβάλλον και την τσέπη µας. Το κτήµα και τον κήπο, επειδή παράγεται ένας εξαιρετικός παράγοντας εδαφικής γονιµότητας. Την υγεία µας, επειδή η χρήση του φυσικού χούµου οδηγεί στην παραγωγή προϊόντων άριστης ποιότητας. Το περιβάλλον, επειδή συντελούµε στην εξυγίανση της φύσης και στη δέσµευση των ισχυρών οργανικών αποβλήτων από την πρωτογενή παραγωγή (κοπριά, αέρια, ευτροφισµός κλπ.). Την τσέπη µας, επειδή δεν καταφεύγουµε στα σκευάσµατα του εµπορίου. Με το κοµπόστ, δηµιουργούµε µια πηγή θρεπτικών πρώτης ποιότητας. Το κοµπόστ βελτιώνει τη δοµή του εδάφους και την υδατοδιακρατικότητα και προστατεύει τα φυτά από ασθένειες. Σε πολλές χώρες, αντί για το κάψιµο των κλαδιών, το κοµπόστ τραβά το ενδιαφέρον ακόµα και όσων δεν είναι αγρότες και θέλουν να µειώσουν τον όγκο για µερικές κατηγορίες απορριµάτων. Κατά µέσο όρο, το µισό του όγκου των αποβλήτων ενός νοικοκυριού µπορεί να κοµποστοποιηθεί. Στο κτήµα, η κοµποστοποίηση είναι µια πρακτική και φτηνή µέθοδος να µην αφήσουµε να πάνε χαµένα τα θρεπτικά που έχουν δεσµευτεί στην κοπριά. Ο αγρότης µπορεί επίσης να αξιοποιήσει ελεύθερες πηγές γονιµότητας, όπως τα απόβλητα από τις αυλές και τις κουζίνες της γειτονιάς. 

Α΄ Η θεωρία 
Μερικά προβλήµατα από την εντατική Γεωργία 


Οι γεωργικές πρακτικές σήµερα εξακολουθούν κατά κανόνα να απηχούν την παραδοσιακή άποψη ότι το έδαφος είναι µία αδρανής µάζα, ένα δοχείο θρεπτικών συστατικών που αφαιρούνται µε τις συγκοµιδές και πρέπει να αναπληρώνονται µε τα λιπάσµατα. Η Οικολογική Γεωργία πρωτοστάτησε στην αναθεώρηση της άποψης ότι τα φυτά αφοµοιώνουν κυρίως υδατοδιαλυτά ιόντα. Αν τα θρεπτικά συστατικά για να αφοµοιωθούν από τα φυτά έπρεπε πρώτα να γίνουν υδατοδιαλυτά, µε τις αρδεύσεις και τις βροχοπτώσεις θα αποµακρύνονταν από τα εδάφη, που γρήγορα θα έχαναν τη γονιµότητά τους. Επίσης στα φυσικά υδατικά συστήµατα τα θρεπτικά θα αυξάνονταν συνεχώς (ευτροφισµός), πράγµα που δεν συµβαίνει (αυτό συµβαίνει εκεί όπου εφαρµόζονται τα χηµικά). 

Οι µικροοργανισµοί του εδάφους αποικοδοµούν κάθε νεκρή οργανική ύλη, ώστε τα φυτά βρίσκουν την τροφή που µπορούν να αφοµοιώσουν. Στη συνέχεια από τα φυτά ζουν τα ζώα και ο άνθρωπος. Το οργανικό υλικό θρέψης των φυτών ονοµάζεται χούµος (οργανική ουσία του εδάφους). Το θεµέλιο της πρωτογενούς παραγωγής είναι το υγιές έδαφος. Το έδαφος είναι ένας ζωντανός οργανισµός, που περιέχει εν δυνάµει όλες τις µορφές της ζωής. Στα υποβαθµισµένα εδάφη τα φυτά αναγκάζονται να τραφούν από τα υδατοδιαλυτά στοιχεία των λιπασµάτων ελλείψει άλλης τροφής. Έτσι αποκτούν κακή υγεία και δίνουν προϊόντα κακής ποιότητας. 

Με τη διαδικασία της έκπλυσης των εδαφών, τα υδατοδιαλυτά καταλήγουν είτε στους υπόγειους υδροφορείς ρυπαίνοντας τα αποθέµατα νερού, είτε στους υδάτινους αποδέκτες όπου προκαλούν το φαινόµενο του ευτροφισµού, φαινόµενο ιδιαίτερα έντονο σε λίµνες και κλειστές θάλασσες όπου τα νερά έχουν µικρό βαθµό ανανέωσης. 

Η επαρκής και διαρκής (ενσωµατωµένη) οργανική ουσία στο έδαφος έχει πολλαπλά ωφέλη, όπως βελτίωση της δοµής, απόδοση κρίσιµων αφοµοιώσιµων στοιχείων για τα φυτά, δηµιουργία οργανικού αζώτου (τα νιτρικά και νιτρώδη από την άσκηση της εντατικής γεωργίας είναι ο κρισιµότερος παράγοντας ευτροφισµού) που αποδίδεται βραδύτερα και έτσι περιορίζει σηµαντικά την έκπλυση. 

Για τη λίπανση των εδαφών, στη χώρα µας ξοδεύονται µεγάλα ποσά και ενέργεια για την εισαγωγή ή την παραγωγή χηµικών λιπασµάτων, τύρφης και άλλων οργανικών λιπασµάτων. Επίσης χάνονται κάθε χρόνο τεράστιες ποσότητες φυτικών υλικών (βιοµάζας), όπως µε το «κάψιµο της καλαµιάς» ή το κάψιµο των κλαδιών, χόρτων και άλλων υπολειµµάτων των καλλιεργητικών εργασιών στα κτήµατα και τους κήπους. Η καύση αυτή αποτελεί αποδεδειγµένα κύριο παράγοντα πρόκλησης πυρκαγιών, ενώ απελευθερώνει στην ατµόσφαιρα τεράστιες ποσότητες αερίων (ρύπανση). Από την άλλη µεριά, είναι εµφανής τόσο η µείωση των αποδόσεων χάρη στην υποβάθµιση της ενεργούς γονιµότητας των εδαφών, όσο και η αύξηση του κόστους των ανόργανων και οργανικών λιπασµάτων. Εξειδικευµένες έρευνες έχουν δείξει ότι το κοµπόστ συνιστά ένα οργανικό λίπασµα ανώτερης αξίας από τα χηµικά λιπάσµατα (ενεργός θρεπτική αξία) και ότι η χρήση του κοµπόστ σε συνδυασµό µε την εφαρµογή αµειψισπορών µε ψυχανθή µπορεί στις περισσότερες περιπτώσεις να υποκαταστήσει όλη την χηµική αζωτούχο λίπανση. 

Τα υδατικά αποθέµατα χαρακτηρίζονται σήµερα ως ο σηµαντικότερος ορυκτός πλούτος µιας χώρας. Η αύξηση της οργανικής ουσίας των εδαφών αυξάνει την υδατοδιακρατικότητά τους, ώστε ένα έδαφος που έχει πλούσια οργανική ουσία να απαιτεί λιγότερες αρδεύσεις. Στη χώρα µας υπάρχει ήδη έντονο υδατικό πρόβληµα, ενώ ο σηµαντικότερος καταναλωτής νερού είναι η γεωργία, πράγµα που επιτείνεται τόσο από τη µεγάλη και έντονη ξηροθερµική περίοδο (κλίµα). όσο και από την κακή κατάσταση των εδαφών, τα οποία χάρη στην φτωχή οργανική ουσία που περιέχουν, απαιτούν πολλές αρδεύσεις. Επίσης στη χώρα µας αντιµετωπίζουµε πολύ σηµαντικό πρόβληµα διάβρωσης των εδαφών, λόγω της µικρής φυτοκάλυψης και των µεγάλων κλίσεων, όπως και λόγω των εντατικών καλλιεργητικών πρακτικών (αναστροφή εδάφους, βαθειά άροση, φρεζάρισµα κλπ.). Ένα έδαφος που χειρίζεται µε την προσθήκη κοµπόστ απαιτεί πολύ λιγότερες επεµβάσεις, γιατί η εδαφοκάλυψη περιορίζει τα ζιζάνια, ενώ αποκτά καλύτερο πορώδες και δοµή ώστε να αντιστέκεται περισσότερο στα φαινόµενα διάβρωσης. 

Η λίπανση των εδαφών οφείλει να βελτιώνει τις συνθήκες ανάπτυξης των φυτών και αυτό εξασφαλίζεται µόνο µε ενίσχυση της ζωής του εδάφους. Η τροφοδοσία του εδάφους µε ενεργό χούµο αποτελεί την ιδεατή προσθήκη ζωντανής ύλης, άµεσα χρησιµοποιήσιµης από τους µικροοργανισµούς και τα φυτά. ∆ίνει την ευκαιρία στη ζωή του εδάφους να εργάζεται και να αναπτύσσεται και γι΄ αυτό είναι από τις πρώτες ενέργειες για την εξυγίανση της γεωργικής παραγωγής και της φύσης γενικά. 

Τι είναι το κοµπόστ; 
Η «κοµποστοποίηση» είναι µια απλή διαδικασία αξιοποίησης της «πλεονάζουσας» βιοµάζας (πρωτογενούς οργανικής ουσίας), µε την µετατροπή της σε ενεργό οργανικό λίπασµα (κοµπόστ). Οργανικά φυσικά υλικά συγκεντρώνονται, τεµαχίζονται και αφήνονται να χωνέψουν (να αποσυντεθούν) µε τη βοήθεια των µικροοργανισµών που υπάρχουν παντού στη φύση. 

Ο τεµαχισµός των υλικών είναι απαραίτητος γιατί 
α) µειώνεται ο όγκος του υλικού, 
β) γίνεται δυνατή η ανάµιξη και ο χειρισµός των ετερογενών υλικών και 
γ) αυξάνεται η δραστική επιφάνεια ώστε η κοµποστοποίηση να είναι πλήρης και να γίνεται στον ελάχιστο χρόνο (το πολύ 6 µήνες). 
Το χωνεµένο ώριµο κοµπόστ είναι φορέας γονιµότητας, ασύγκριτα καλύτερο ακόµα και από την τύρφη ως βελτιωτικό του εδάφους. 

Τι πετυχαίνουµε µε τη χρήση του κοµπόστ; 
• Αξιοποιούµε πολύτιµη οργανική ύλη για την µακροπρόθεσµη αύξηση της γονιµότητας των εδαφών. 
• Επειδή αποφεύγεται η καύση των υπολειµµάτων, µειώνεται ο κίνδυνος των πυρκαγιών που στη χώρα µας ως γνωστόν είναι µεγάλος. 
• Για τον ίδιο λόγο συντελούµε στον περιορισµό της ατµοσφαιρικής ρύπανσης. 
• Αποδεσµεύεται το κλάδεµα των δέντρων από την επικίνδυνη περίοδο για τις πυρκαγιές (απαγόρευση καύσης από Μάϊο µέχρι Οκτώβριο). 
• Πετυχαίνουµε ανώτερη ποιότητα προϊόντων (θρεπτική αξία, γεύση, άρωµα, αντοχή). 
• Εξοικονοµούµε ενέργεια, χρήµα και εργασία (ενεργειακές εισροές), γιατί µε τη σωστή εφαρµογή του κοµπόστ διευκολύνονται ή περιορίζονται ορισµένες καλλιεργητικές επεµβάσεις όπως βοτανίσµατα, σκαλίσµατα, άρδευση. 
• Εξοικονοµούµε πολύτιµο νερό. • Συντελούµε στην προστασία των υπόγειων νερών, των υδάτινων αποδεκτών και της θάλασσας από τον ευτροφισµό. 
• Συντελούµε στην εξυγίανση της φύσης µέσα από την προστασία των εδαφών (αναδηµιουργία χούµου/φυσικής οργανικής ουσίας) και τις λιγότερες αρρώστιες στις καλλιέργειες. 
• Συντελούµε στον περιορισµό του προβλήµατος της διάθεσης των οργανικών απορριµάτων από τις µονάδες ζωικής παραγωγής, επειδή η κοµποστοποίηση συνιστά τον βέλτιστο τρόπο αξιοποίησής τους (περιορίζεται η διαφυγή των θρεπτικών σε έδαφος και ατµόσφαιρα). 

Τι είναι οι θρυµµατιστές; 
Είναι τα ειδικά µηχανήµατα που χρησιµοποιούνται για τον τεµαχισµό της φυτικής βιοµάζας που προορίζεται για κοµποστοποίηση. Οι θρυµµατιστές ποικίλουν σε δυναµικότητα, ανάλογα µε το είδος των υλικών και τον απαιτούµενο όγκο εργασίας. Η κίνηση εξασφαλίζεται από ηλεκτρικό κινητήρα, από βενζινοκινητήρα ή από το παρτικόφ ενός τρακτέρ. 

Με ποιά υλικά µπορεί να παρασκευασθεί κοµπόστ; 
Υλικά κατάλληλα για κοµποστοποίηση: 
• Οργανικά υπολείµµατα κουζίνας από τα νοικοκυριά: φλούδες, φύλλα, κοτσάνια, χαλασµένοι καρποί, υπολείµµατα από σαλάτες, τσόφλια αυγών, κόκκαλα και ψάρια κατά προτίµηση τεµαχισµένα και κοπανισµένα. Τα κατακάθια του καφέ και των αφεψηµάτων, εκχυλισµάτων κλπ. από αρωµατικά και θεραπευτικά βότανα, µαζί µε το ζουµί που τυχόν περισσεύει. Χώµα από γλάστρες (όταν ανανεώνεται). Μαραµένα λουλούδια. Στάχτη από ξύλα. 
• Φυτικά υπολείµµατα από λαϊκές αγορές, λαχαναγορές, συνεταιρισµούς, υπολείµµατα λαχανικών (φύλλα και στελέχη). 
• Φυτική ύλη από πάρκα, κήπους, θαµνέµατα, κλαδιά δέντρων και θάµνων (οργανωµένες υπηρεσίες κήπων και δενδροστοιχιών ΟΤΑ), υπολείµµατα καλλιεργειών (κλαδέµατα), κοµµένη χλόη (γκαζόν), αγριόχορτα πριν σχηµατίσουν σπόρους, φύλλα από δέντρα. 
• Ροκανίδια και πριονίδια και φλοιός από κατεργασία ξυλείας σε πριστήρια (όχι εµποτισµένης ξυλείας εµπορίου).
• Οργανικά υλικά από στάβλους (κοπριά και άχυρο). 

Υλικά ακατάλληλα για κοµποστοποίηση: 
• ανόργανα υλικά (πέτρες, µεταλλικά αντικείµενα, πλαστικά, γυαλί) 
• τυπωµένο χαρτί (εν µέρει) 
• υπολείµµατα φαγητών που περιέχουν κρέας, λίπη, κόκκαλα, λάδια 
• υλικά καθαρισµού, απορρυπαντικά κλπ. 
• τα υπολείµµατα της καλλιέργειας της ντοµάτας (στις ρίζες υπάρχουν συχνά νηµατώδεις) και τα φυτικά υπολείµµατα που έχουν προσβληθεί από µύκητες (π.χ. περονόσπορο, ωίδιο κλπ.) γιατί µεταφέρουν τα σπόρια των ασθενειών 
• οι φλούδες των εσπεριδοειδών σε µεγάλες ποσότητες (αυξάνουν την οξύτητα και εµποδίζουν µερικούς οργανισµούς της χώνεψης όπως τους γεωσκώληκες) 
• πευκοβελόνες και υλικά από πευκοειδή σε µεγάλες ποσότητες. 

Ποιός µπορεί να παρασκευάσει κοµπόστ; 
Κοµπόστ µπορεί να παρασκευάσει ο καθένας. Αυτοί που έχουν λίγα τετραγωνικά µέτρα ανθόκηπου ή λαχανόκηπου µπορούν να συγκεντρώνουν τα υλικά σε σωρούς ή µικρά αυτοσχέδια «σιλό» π.χ. από ξύλο ή µεταλλικό πλέγµα, ενώ µια µεγαλύτερη µονάδα παρασκευής κοµπόστ µπορεί να λειτουργεί συστηµατικά, µε την επεξεργασία και χωροθέτηση των υλικών σε µεγαλύτερους σωρούς (όχι µεγαλύτερους των δύο µέτρων ύψους). 

Μπορούν φορείς όπως οι ΟΤΑ και οι Γεωργικοί Συνεταιρισµοί να οργανώσουν µονάδες παρασκευής κοµπόστ; 
Οι δήµοι και κοινότητες διαθέτουν µεγάλες ποσότητες οργανικών υλικών προς αξιοποίηση. • πεσµένα φύλλα, σπασµένα κλαριά, χόρτα, κοµµένη χλόη, υλικό από κλάδεµα δέντρων και θάµνων, 
• υπολείµµατα από ιδιωτικούς κήπους, 
• οργανικά υπολείµµατα από τις κουζίνες των νοικοκυριών. 

Με κατάλληλη ενηµέρωση, µπορούν τα νοικοκυριά να συγκεντρώνουν τα κατάλληλα υλικά σε χωριστό πλαστικό κουβά µε καπάκι (διαχωρισµός στην πηγή). Κάθε δεύτερη µέρα µπορούν να συλλέγονται. Ο συνολικός όγκος σκουπιδιών θα µικρύνει και επιπλέον, τα αποµένοντα σκουπίδια πιο εύκολα διαχωρίζονται για ανακύκλωση (γυαλί, πλαστικό, χαρτί, µέταλλο), 
• υπολλείµατα καλλιεργειών (κλαριά, στελέχη από καλαµπόκι, ηλίανθο κλπ.), 
• φυτική βιοµάζα από εκχερσώσεις, καταστροφές καλαµώνων, καθαρισµούς, 
• υπολείµµατα κατεργασίας από εργοστάσια, βιοµηχανίες και βιοτεχνίες ζωοτροφών, ειδών διατροφής κλπ.: µύλους, στέµφυλα από στύψιµο σταφυλιών, υπολείµµατα από ελαιοτριβεία (φύλλα, ίζηµα), υπολείµµατα από εκκοκιστήρια βάµβακος, εργοστάσια ζάχαρης, µονάδες επεξεργασίας ξηρών καρπών, κονσερβοποιεία (υπολείµµατα µηχανικής κατεργασίας, χωρίς προσθήκη χηµικών), κλπ. κλπ. Αυτά (και άλλα) υλικά υπάρχουν σε σηµαντικές ποσότητες και µπορούν, µε κατάλληλο χειρισµό, να αξιοποιηθούν για την παρασκευή κοµπόστ. 

Απαιτούνται ως εγκαταστάσεις υπαίθριοι χώροι µε: 
• Παροχή νερού. 
• Έναν θρυµµατιστή κατάλληλης δυναµικότητας για τον τεµαχισµό των υλικών. 
• Μηχάνηµα φορτοεκφόρτωσης για την ανάµιξη του υλικού και τον σχηµατισµό των σωρών. 
• Φορτηγό για την µεταφορά των υλικών. 

Πώς µπορεί να χρησιµοποιηθεί το έτοιµο κοµπόστ; 
• Στη γεωργία (εκτατική λίπανση των εδαφών, φύτευση δέντρων κλπ.). 
• Σε κάθε γεωργική ή κηπουρική εργασία, όπου µάς ενδιαφέρει η βελτίωση της εδαφικής γονιµότητας. 
• Από τους δήµους και κοινότητες σε πάρκα και άλση. 
• Σε αναδασώσεις. • Από ιδιώτες σε ανθοκοµικές εργασίες, κήπους κλπ. 

Β΄ Η πράξη Η κατασκευή του σωρού 

Σκοπός µας είναι να δηµιουργήσουµε τις καλύτερες συνθήκες για την ανάπτυξη των οργανισµών του κοµπόστ. Μπορούµε να εισάγουµε µερικούς, µε µια ποσότητα πλούσιου οργανικού χώµατος ή ώριµου κοµπόστ ή κάποιο ειδικό σκεύασµα (κάτι ωστόσο που συνήθως δεν είναι απαραίτητο). Οι ανάγκες των οργανισµών είναι απλές: ισορροπηµένη τροφή, νερό, αέρας, θερµότητα. Η κατανόηση των βασικών κανόνων θα µάς δώσει τα καλύτερα αποτελέσµατα της καταπληκτικής δουλειάς που κάνουν τα µικρόβια. 

Συστατικά
Το καλό κοµπόστ ξεκινά από το σπίτι. Ψάχνουµε στην αυλή, την κουζίνα, στη γειτονιά για οργανικά υλικά που από το «ρεύµα αποβλήτων» θα καταλήξουν στο σωρό. ∆εν χρειάζεται να πάµε µακριά, για να βρούµε µια γκάµα θρεπτικών υλικών, όπως κοµµένο γρασίδι, πευκοβελόνες και κώνους, σανό, κότσαλα, κοπριά, περισσεύµατα από τις κουζίνες, κατακάθια του καφέ, σκουπισµένα φύλλα. 

Οποιοδήποτε υλικό οργανικής προέλευσης µπορεί να κοµποστοποιηθεί, αλλά η ποσότητα και η ποιότητα των υλικών επηρεάζει τη διαδικασία και προσδιορίζει την τελική θρεπτική αξία του κοµπόστ. Οι µικροοργανισµοί απαιτούν µια βέλτιστη αναλογία άνθρακα για ενέργεια και αζώτου για το σχηµατισµό πρωτεΐνης (αναλογία C/N). Οι µικροοργανισµοί χρειάζονται άνθρακα ως θρεπτικό υπόστρωµα και άζωτο για την αύξησή τους. ∆ική µας δουλειά είναι να τους εξασφαλίσουµε αυτά τα δυο στην αναλογία που τους ευνοεί. Αν η αναλογία είναι πολύ υψηλή (πολύς άνθρακας), η αποσύνθεση αργεί και το άζωτο στο τελικό προϊόν (εµείς το θέλουµε εκεί για την ανάπτυξη των φυτών µας) θα είναι λίγο. Αν η αναλογία είναι χαµηλή (πολύ άζωτο), το άζωτο χάνεται στην ατµόσφαιρα και εκτός από τις άσχηµες µυρωδιές, καταλήγει στα νερά κλπ. ρυπαίνοντας το περιβάλλον, εκτός βεβαίως του ότι µένει ανεκµετάλλευτο. 

Η ιδανική αναλογία C/N 25-30:1 πρακτικά πετυχαίνεται, όταν φτιάχνουµε το σωρό µας µε διαδοχικά στρώµατα, πλούσια σε άνθρακα (π.χ. πριονίδι) και πλούσια σε άζωτο (π.χ. φρεσκοκοµµένο γρασίδι). Γενικά, υλικά µε πολύ άνθρακα είναι συνήθως φυτικά, καφέ ή κίτρινα, ξηρά και µε όγκο, ενώ αυτά µε πολύ άζωτο είναι τα ζωικά γενικά και επίσης η φρέσκια φυτική ύλη, πράσινα, υγρά και «τσαπατσούλικα». Αν θεωρήσουµε ότι τα υλικά µας ανήκουν περισσότερο στη µια από τις δυο κατηγορίες, προσπαθούµε να προσθέσουµε υλικά που ανήκουν στην άλλη. 

Ενδεικτικός πίνακας αναλογίας C/N κοινών υλικών: φρέσκια κοπριά ίσως κάτω του 10:1, κοµµένο τριφύλλι 12:1, περισσεύµατα κουζίνας 15:1, γρασίδι 19:1, χωνεµένη κοπριά 20:1, φρούτα 35:1, άχυρο 80:1, φύλλα 80:1 - 40:1, χαρτί 170:1, πευκοβελόνες 110:1 – 60:1, πριονίδι 500:1. 

Τα οργανικά υλικά συνιστούν ένα πολύπλοκο τροφικό πλέγµα. Όσο µεγαλύτερη η ποικιλία των υλικών, τόσο πιο σίγουροι είµαστε για την θρεπτική ισορροπία και ποιότητα του τελικού προϊόντος. Μερικοί προσθέτουν π.χ. ανόργανα ορυκτά (αποτρίµατα κατεργασίας ορυκτών, άµµο, µαρµαρόσκονη κλπ.) για να εξειδικεύσουν το τελικό προϊόν για ένα συγκεκριµένο έδαφος και καλλιέργεια. (Αυτή η δυνατότητα ενδιαφέρει µόνο τους προχωρηµένους.) 

Ο ασβέστης χρησιµοποιείται για τον έλεγχο του pH και των οσµών του κοµπόστ, αλλά πρέπει να χρησιµοποιείται προσεκτικά. Όταν η κοπριά κοµποστοποιείται, ο ασβέστης προκαλεί την ελευθέρωση στην ατµόσφαιρα αζώτου σε µορφή αµµωνίας, στερώντας το από το σωρό. Για ασβέστιο, µπορούµε να προσθέσουµε τσόφλια αυγών, θρυµµατισµένα κόκαλα ή στάχτη ξύλων (που δίνει επίσης κάλιο). Όπως ο ασβέστης, οι στάχτες είναι αλκαλικές και θα αυξήσουν το pH. Μην βάζετε πολύ στάχτη, γιατί αυτό εµποδίζει τη µικροβιακή δραστηριότητα και περιορίζει την πρόσληψη των θρεπτικών σε µερικά φυτά. 

Υπάρχουν υλικά που αποφεύγουµε ή χρησιµοποιούµε µε προσοχή. Τα κόπρανα ανθρώπου και ζώων ίσως µεταφέρουν παθογόνα. Τα κρέατα και τα λίπη αποσυντίθενται αργά και προσελκύουν ζώα. Μερικά κοινοτικά ή βιοµηχανικά απόβλητα περιέχουν τοξικά (βαριά µέταλλα, βιοκτόνα κλπ.). Αν σηµαντικές ποσότητες είναι διαθέσιµες, πρέπει να προηγηθεί εργαστηριακή ανάλυση και έλεγχοι. 

Υγρασία 

Όλοι οι ζωντανοί οργανισµοί ζουν µε νερό, αλλά η πολλή υγρασία δυσκολεύει τον αερισµό, «πνίγει» το σωρό και αποπλένει τα θρεπτικά. Το καλό κοµπόστ είναι υγρό όσο ένα υγρό σφουγγάρι. Ελέγχουµε την υγρασία στο σωρό µε τους εξής τρόπους: 
• Φτιάχνουµε το σωρό σε µέρος που αποστραγγίζεται καλά. Αν χρειάζεται, αρχίζουµε το στρώµα της βάσης µε άµµο ή χαλίκι. 
• Καθώς προσθέτουµε κάθε στρώµα, το βρέχουµε µε ένα ποτιστήρι. 
• Ελέγχουµε την υγρασία κάθε 5-10 µέρες και προσθέτουµε νερό όταν γυρνάµε το σωρό. 
• Μαζί µε ένα στρώµα υγρών υλικών (π.χ. φλούδες φρούτων) βάζουµε και υλικά απορροφητικά (π.χ. πριονίδι ή θρυµµατισµένα ξερά φύλλα). 
• Για να διώξουµε την υπερβολική υγρασία, γυρίζουµε το σωρό. 
• Προστατεύουµε το σωρό από τις καιρικές συνθήκες. Κάνουµε το σωρό σε ένα καλυµµένο δοχείο, τον καλύπτουµε µε άχυρο ή µε ένα µουσαµά στην κορυφή. 
• ∆ίνουµε στο σωρό κατάλληλο σχήµα. Σε υγρό κλίµα, στρογγυλεύουµε την κορυφή, σε ξερό την κάνουµε κοίλη. 

Αερισµός 

Η πλήρης αποσύνθεση απαιτεί την καλή οξυγόνωση ολόκληρου του σωρού. Η πιο καλή πρακτική είναι το συχνό γύρισµα, αλλά µερικές άλλες τεχνικές µπορούν να χρησιµοποιούνται επιπρόσθετα ή και αντί για το γύρισµα: 
• Φτιάχνουµε το πρώτο στρώµα από ένα αδρό υλικό (π.χ. θρύµµατα ξύλου) για να εξασφαλίσουµε τον αερισµό από κάτω. 
• Θρυµµατίζουµε πρώτα τα φύλλα, το σανό, τα υπολείµµατα του κήπου. Υλικά όπως το χαρτί και το γρασίδι χρησιµοποιούνται σε µικρές ποσότητες, επειδή τείνουν να σχηµατίζουν αδιαπέραστο στρώµα όταν βραχούν. 
• Βάζουµε ξύλα στο σωρό όταν τον χτίζουµε, που θα βγάλουµε αργότερα. Έτσι δηµιουργούµε διόδους για τον αέρα. Κάνουµε τρύπες επίσης µε µια τσουγκράνα ή λοστό. 
• Μια εξαίρετη µέθοδος για καλό αερισµό ενός παθητικού σωρού είναι να θάβουµε λίγους πλαστικούς υδραυλικούς σωλήνες που πρώτα τους έχουµε ανοίξει τρύπες. Τα κοτσάνια του ηλίανθου και το άχυρο κάνουν την ίδια δουλειά, ενώ του σταριού όχι γιατί δεν γίνονται κοίλα καθώς σαπίζουν. 
• Περιορίζουµε το ύψος και το πλάτος του σωρού στα 2 µέτρα το πολύ για να αποφύγουµε τη συµπίεση. Στο µήκος, δεν υπάρχει περιορισµός. 

Θερµοκρασία και κρίσιµη µάζα 

Ενώ ένας πολύ µεγάλος σωρός έχει προβλήµατα αερισµού, αν είναι µικρότερος από 1 µέτρο σε διάσταση δεν θα «ανάψει». Με δεδοµένη αναλογία C/N, υγρασία και αερισµό, το κοµπόστ θα ζεσταθεί ακόµα και στα κρύα του χειµώνα. Ένας σωρός µπορεί να φτάσει τους 160Φ αλλά θα δώσει καλά αποτελέσµατα αν γίνει στους 120Φ. Στα κρύα κλίµατα κάποτε µονώνουν το σωρό µε αχυρόµπαλες ή φύλλα και έτσι η κοµποστοποίηση συνεχίζεται όλο το χειµώνα. 

Κατασκευές 

Οι κατασκευές έχουν µεγάλη ποικιλία. Εξαρτάται από τα διαθέσιµα υλικά, τις ανάγκες µας, το κλίµα. ∆εν είναι πάντως σηµαντικό θέµα, το κοµπόστ µπορεί να γίνει σε έναν απλό σωρό ή στοίβα αν ο όγκος είναι τουλάχιστο 3 κυβικά µέτρα. Οι κατασκευές για το κοµπόστ είναι από ξύλο, πλαστικό, τσιµέντο, τούβλα, ή άλλο. Μόνιµοι ή µεταφερόµενοι, οι κάδοι µπορούν να προστατέψουν το κοµπόστ από τον ήλιο και τα ζώα και να κρατήσουν τη θερµότητα για την κοµποστοποίηση. Μερικοί κατασκευάζουν πετυχηµένες κινητές κατασκευές από ξύλο και συρµατόπλεγµα. 

Το θερµό κοµπόστ

Οι πρακτικές που δίνουν τις κατάλληλες συνθήκες για τον πολλαπλασιασµό των µικροοργανισµών ποικίλουν από την «θερµή» µέθοδο, που απαιτεί προσπάθεια και προσοχή, µέχρι την «ψυχρή» µέθοδο, που δεν έχει τέτοιες απαιτήσεις. Υπάρχουν στην καθεµιά τα υπέρ και τα κατά. 

Γενικά το γρήγορο κοµπόστ είναι χρησιµοποιήσιµο σε δυο µήνες το πολύ και µπορεί να έχει τελειώσει µέσα σε δυο εβδοµάδες. Το µυστικό είναι ένα: συχνό γύρισµα. Εξασφαλίζει τον καλό αερισµό και οι µικροοργανισµοί δουλεύουν κυριολεκτικά πυρετωδώς. Η θερµοκρασία ελέγχεται και µόλις πέσει, ο σωρός γυρίζεται. Το θερµόµετρο δεν είναι απαραίτητο – χώνουµε το χέρι στο σωρό και µε λίγη πείρα θα καταλαβαίνουµε αυτό που πρέπει. Ή βάζουµε ένα σίδερο στο σωρό για δέκα λεπτά και βλέπουµε πόσο ζεστό είναι. 

Το κύριο πλεονέκτηµα του θερµού κοµπόστ είναι η ταχύτητα. Ακόµα και στις πιο κρύες περιοχές, µπορούµε να έχουµε έξη παρτίδες το χρόνο. Είναι λοιπόν καλή µέθοδος για την περίπτωση που αρχίζουµε να καλλιεργούµε σε µια νέα τοποθεσία ή όταν έχουµε περιορισµένο χώρο στη διάθεσή µας. Το άλλο πλεονέκτηµα είναι η θερµότητα: οι µεγάλες θερµοκρασίες και για κάµποσες εβδοµάδες σκοτώνουν τους σπόρους των αγριόχορτων και τα παθογόνα. Πριν συµπεριλάβουµε στο σωρό φυτά µε ασθένειες ή αγριόχορτα, είναι µια καλή ιδέα να τελειοποιήσουµε την τεχνική αυτή. Καλύτερα να αφήσεις κάτι έξω από το σωρό, παρά να καταλήξεις µε έναν κήπο γεµάτο αγριάδα… 

Το κύριο µειονέκτηµα της γρήγορης κοµποστοποίησης είναι η δουλειά στο γύρισµα του σωρού κάθε λίγες µέρες. Επίσης, είναι η µέθοδος που συγχωρεί τα µικρότερα λάθη. Αν η υγρασία ή σχέση άνθρακα/αζώτου δεν είναι αυτή που πρέπει, χρειάζεται χειρισµός. Άλλο µειονέκτηµα είναι που ο σωρός πρέπει να γίνει µεµιάς. Αν συµβαίνει το κοµπόστ να είναι και το σύστηµα διάθεσης των αποβλήτων της κουζίνας, τότε πρέπει να µαζεύουµε τα υλικά µέχρι τη στιγµή που θα χτίσουµε ένα νέο σωρό. 

Το θερµό κοµπόστ δεσµεύει λιγότερο άζωτο στο τελικό προϊόν σχετικά µε το κρύο, επειδή η γρήγορη ανάπτυξη των βακτηρίων απαιτεί πολύ άζωτο και κάποιο από αυτό σχηµατίζει αµµωνία. Ειδικές µελέτες έδειξαν ότι το θερµό κοµπόστ είναι λιγότερο κατάλληλο για τον έλεγχο των ασθενειών που προέρχονται από το έδαφος σε σχέση µε το αργό, επειδή οι ευεργετικοί µύκητες και βακτήρια που ανταγωνίζονται τα παθογόνα δεν επιβιώνουν µετά τις µεγάλες θερµοκρασίες. 

Το µικρό κοµπόστ 

∆εν θέλουµε πολύ χώρο. Μια µικρή αυλή και ένα συρµάτινο πλέγµα µε διάµετρο 1 µέτρο είναι αρκετά. Ακόµα και µέσα σε διαµερίσµατα, µερικοί κάνουν κοµπόστ µε τη βοήθεια… των σκουληκιών. Ένα κουτί µε σκουλήκια, µε τρύπες αερισµού, αποστράγγιση και έναν υγιή πληθυσµό γεωσκωλήκων, µπορεί να µετατρέψει τα οργανικά απόβλητα του νοικοκυριού σε χούµο, µε πολύ µικρή προσπάθεια και λίγη ή καθόλου µυρωδιά. Ένα κουτί διαστάσεων 0,5Χ0,5 µ. και 0,3 βάθους αρκεί για το χώνεµα των περισσευµάτων µιας οικογένειας. Είναι επίσης κατάλληλος ένας πλαστικός κουβάς σκουπιδιών, αλλά τροποποιηµένος για αποστράγγιση και αερισµό. Η όλη υπόθεση του πώς τα σκουλήκια δουλεύουν έχει να µας διδάξει πολλά. 

Ας βγούµε όµως έξω… Μπορούµε να αφαιρέσουµε τον πάτο ενός κάδου και να τον στηρίξουµε στη γωνιά του κήπου, προστατευµένο από τον ήλιο. Με µερικούς τέτοιους κάδους, η παραγωγή θα είναι συνεχής όλο το χρόνο. Για την κάθε παρτίδα, θα περιµένουµε ένα εξάµηνο µέχρι ένα χρόνο, ανάλογα µε το (µικρο)κλίµα. Ο θρυµµατισµός των υλικών θα µειώσει αυτό το διάστηµα και θα δώσει καλύτερο προϊόν, όπως και το περιστασιακό ανακάτωµα και το βρέξιµο ή η µετάγγιση του περιεχοµένου. Ανοίγουµε τρύπες στις πλευρές για τον αερισµό και την είσοδο των σκουληκιών. 

Στο εµπόριο ίσως δείτε και ειδικούς κάδους για κοµπόστ (tumblers, ανατροπείς), βαρέλια που µπορούν και γυρίζουν µε µοχλό. Μπορούν να δώσουν κοµπόστ δε δυο εβδοµάδες. Όµως έχουν µικρή χωρητικότητα και θέλουν παρακολούθηση και εµπειρία. Μερικοί µαζεύουν τα περισσεύµατα της κουζίνας στο µεταξύ σε πλαστικούς κουβάδες, που κλείνουν καλά µαζί µε πριονίδι για να αποφεύγουν τις µυρωδιές.

Κοµπόστ στη γειτονιά 

Η αύξηση του όγκου στερεοαποβλήτων, το αυξανόµενο κόστος αποκοµιδής και η απαίτηση για φιλικές προς το περιβάλλον µεθόδους χειρισµού των απορριµάτων, οδηγούν τους δήµους σε πολλές χώρες προς την κοµποστοποίηση. Υπάρχουν από µικρές εγκαταστάσεις για την αξιοποίηση των κλαδιών από τους κήπους, µέχρι µεγάλες µονάδες που χειρίζονται κάθε µέρα εκατοντάδες τόνους απορριµάτων. Υπάρχουν εγκαταστάσεις µε µεγάλους σωρούς που αερίζονται ή γυρίζονται κάθε λίγες µέρες µε αυτόµατους µηχανισµούς ή συστήµατα που εξασφαλίζουν µια συνεχή παραγωγική ροή. 

Μερικοί δήµοι διαθέτουν το προϊόν στους δηµότες µε ή χωρίς επιβάρυνση. Η χρήση και καταλληλότητα του προϊόντος εξαρτάται από τη φύση των υλικών, τη µέθοδο παραγωγής και το στάδιο ωρίµανσης. 

Πώς χρησιµοποιούµε το κοµπόστ 

Το ώριµο κοµπόστ είναι ένα ευέλικτο υλικό που µπορεί ελεύθερα να εφαρµοστεί σε κάθε έδαφος κάθε εποχή του χρόνου και χωρίς κίνδυνο να καούν τα φυτά ή να µολυνθούν τα νερά. Γενικά για τον κήπο, ρίχνουµε το κοµπόστ όταν είναι καλά ώριµο, όταν δηλαδή η διαδικασία της αποσύνθεσης έχει ολοκληρωθεί. Το ανώριµο κοµπόστ καθυστερεί την αναπαραγωγή και την αύξηση µερικών φυτών, ενώ µερικά άλλα, π.χ. το σιτάρι και µερικά κολοκύθια, δείχνουν να αυξάνουν γρηγορότερα. 

• Λαχανικά και ετήσια: ενσωµατώνουµε το κοµπόστ επιφανειακά, πριν τη σπορά ή τη µεταφύτευση. Στην αυξητική περίοδο, το απλώνουµε ως εδαφοκάλυψη. Το ενσωµατώνουµε µαζί µε τις καλλιέργειες εδαφοκάλυψης. 
• ∆έντρα και θάµνοι: σε φτωχό έδαφος, δεν γεµίζουµε το λάκκο φύτευσης µε πλούσιο κοµπόστ, γιατί οι ρίζες δεν θα απλώσουν για να βρουν θρεπτικά στοιχεία. Ρίχνουµε κοµπόστ στην περιοχή του ριζικού συστήµατος και γεµίζουµε µε κοµπόστ λάκκους. 
• Χλοοτάπητες: Απλώνουµε το κοµπόστ όταν δηµιουργούµε µια νέα θέση ή ανανεώνουµε τον τάπητα την άνοιξη. Ρίχνουµε λεπτό κοµπόστ στα αραιά σηµεία, για να φτάσει τις ρίζες. 
• Φυτώρια: το κοµπόστ είναι εξαιρετικό για τα φυτώρια. ∆εν χρειάζεται καµιά απολύµανση (π.χ. θέρµανση) και προτιµότερο είναι το αργό (ψυχρό) κοµπόστ. Αν το απολυµάνουµε, σκοτώνουµε τα επιθυµητά µικρόβια και έτσι τα παθογόνα που προέρχονται από την ατµόσφαιρα αναπτύσσονται πολύ. Κοσκινίζουµε το κοµπόστ για να φύγουν οι σβώλοι και το ανακατεύουµε µε άµµο, τύρφη, χώµα κλπ. Οι σβώλοι µπορούν να µπουν σε ένα νέο σωρό. 
• Έκχυµα κοµπόστ: φυτά που χρειάζονται άµεση ενίσχυση ξαναζωντανεύουν µε νερό πλούσιο σε θρεπτικά, που γίνεται µε την εµβάπτιση µιας τρύπιας σακούλας µε κοµπόστ σε έναν κουβά για 2-3 µέρες. ∆ιαλύουµε το υγρό που προκύπτει µέχρι να έρθει στην απόχρωση του τσαγιού. Μπορούµε να ξαναχρησιµοποιήσουµε την ίδια «σακκούλα» µερικές φορές κι ότι αποµείνει µπαίνει πάλι στο σωρό του κοµπόστ. 

«Η γη αυτοµάτη καρποφορεί» 

Πουθενά δεν είναι γραµµένο ότι ο κηπουρός πρέπει να σκάβει, να φτυαρίζει και να ανακατεύει περισσότερο χώµα από ότι τα σκουλήκια, αν θέλει να έχει ένα υγιές έδαφος. Υπάρχουν µάλιστα καλλιεργητές, που ξέρουν πολύ καλά τι λένε και τι κάνουν, που είναι οπαδοί µιας «γεωργίας χωρίς σκάψιµο». 

Είναι πολύ απλό. Αρχίζουµε να µαζεύουµε τα κάθε είδους οργανικά απόβλητα (φύλλα, γρασίδι, απορρίµµατα κουζίνας, κλαδιά και κλαδέµατα, αγριόχορτα) και θρυµµατίζουµε αν χρειάζεται. Το υλικό που θα προκύψει το απλώνουµε στο έδαφος. Μπορούµε από πάνω να ρίξουµε άλλο αζωτούχο υλικό κι αν ο καιρός είναι ξηρός, ίσως και να βρέχουµε περιοδικά µε ένα ποτιστήρι. Μετά µπορούµε να «ανοίξουµε» το χώµα µε µια πηρούνα ή να σκάψουµε λίγο επιφανειακά και το αφήνουµε να σαπίσει. 

Αυτή η πρακτική είναι πολύ καλή για αργιλώδη εδάφη. Μπορούµε πρώτα να δουλέψουµε το χώµα ώστε να στραγγίζεται και µετά ας αφήσουµε να κάνει το θαύµα της η φύση και τα σκουλήκια. 

Άλλοι ούτε καν πειράζουν το έδαφος. Αφήνουν το ενεργό κοµπόστ στο έδαφος και µόνο προσθέτουν υλικά σε σειρές ή κατά περιοχές. Κάνουν τις σπορές, φυτεύσεις ή µεταφυτεύσεις σ΄ αυτές τις περιοχές και τις σκεπάζουν µε ώριµο κοµπόστ. 

Στο δρόµο προς το οργανικό έδαφος 

Ένα από τα µεγάλα προβλήµατα της γεωργίας, είναι η απώλεια της εδαφικής γονιµότητας, δηλ. η απώλεια της οργανικής ουσίας των εδαφών. Μπροστά στο πρόβληµα αυτό η συµβατική γεωργία κλείνει τα µάτια, πράγµα που δεν είναι άσχετο µε την ξεπερασµένη φιλοσοφία της για την ανόργανη λίπανση (και µε τα κέρδη των εταιρειών και τα µονοπώλια). Η απάντηση είναι σαφής: αν τα φυτά τρεφόταν µε ανόργανα στοιχεία, µε την έκπλυση των εδαφών η γονιµότητά τους θα µειώνονταν. 

Μακάρι να έρθει γρήγορα η εποχή, όπου η γεωργική δραστηριότητα θα έχει πραγµατικά έναν ήπιο χαρακτήρα, µε τη φύση να λειτουργεί «από µόνη της», χωρίς την εντατικοποίηση που ο άνθρωπος της επιβάλλει. Όπως φαίνεται, η εποχή αυτή θα αργήσει. Μέχρι τότε, µε τη χρήση του κοµπόστ µπορούµε να βοηθήσουµε τα ταλαιπωρηµένα εδάφη να ξαναγίνουν οργανικά εδάφη. 

Το κοµπόστ δεν είναι η πανάκεια, είναι όµως πολύ χρήσιµο. Εκµεταλλευόµαστε οργανικά υλικά που θα έµεναν ούτως ή άλλως ανεκµετάλλευτα, για να βοηθήσουµε τη φύση. Από τη µια παράγουµε ένα προϊόν εξαιρετικά χρήσιµο και από την άλλη αποφεύγουµε τον ευτροφισµό των νερών και τη ρύπανση του περιβάλλοντος. 

Αερόβια: µικροοργανισµοί που αναπτύσσονται ή παρατηρούνται µόνο στην παρουσία οξυγόνου 
Αναερόβια: µικροοργανισµοί που αναπτύσσονται ή παρατηρούνται µόνο χωρίς οξυγόνο 
Κοµποστοποίηση: η τέχνη του συνδυασµού οργανικών αποβλήτων υλικών κάτω από ελεγχόµενες συνθήκες και η µετατροπή του σωρού σε θρεπτικό χούµο. 
Αναλογία άνθρακα/αζώτου (C/N): η σχετική αναλογία των υλικών µε µεγάλη περιεκτικότητα σε οργανικό άνθρακα και των υλικών µε µεγάλη περιεκτικότητα σε οργανικό άζωτο. Γενικά η ιδανική σχέση C/N για την ανάπτυξη των αποσυνθετικών οργανισµών στο ανώριµο κοµπόστ είναι 25:1-30:1, ενώ στο τελικό προϊόν περίπου 10:1. 
Κρύος ή αργός ή παθητικός σωρός: ένας σωρός κοµπόστ που δέχεται ελάχιστη ή καθόλου αναστροφή, επιτρέποντας ίσως και λίγη αναερόβια δραστηριότητα. Η κοµποστοποίηση γίνεται Το λεξικό του κοµπόστ σε µικρότερες θερµοκρασίες και για µεγαλύτερη περίοδο. 
Θερµός ή γρήγορος ή ενεργός σωρός: ένας σωρός που αναστρέφεται για συχνό αερισµό, επιτρέποντας υψηλές θερµοκρασίες και ωριµάζοντας σε σχετικά µικρό χρονικό διάστηµα. 
Επιφανειακή κοµποστοποίηση: µέθοδος µε διασπορά των πρωτογενών υλικών στην επιφάνεια του εδάφους και την επιτόπου ενσωµάτωσή τους στο έδαφος (και όχι µε τη συσσώρευσή τους και στη συνέχεια άπλωµα του τελικού κοµπόστ). 

Περιοδικό "Νέα Σελήνη"