Ο ΤΟΜΕΑΣ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ (2003)


ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ
ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ  Α΄ ΟΕΥ

ΡΩΜΗ

ΜΑΪΟΣ 2003




ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η παρούσα μελέτη έχει σαν στόχο την παρουσίαση του τομέα της βιολογικής γεωργίας στην Ιταλία. Το ενδιαφέρον εστιάζεται στην περιγραφή του ρόλου και της δράσης των διαφόρων φορέων που εμπλέκονται στην διαδικασία της παραγωγής, αλλά και στην διάδραση αυτών των φορέων μέσα στο δίκτυο της βιολογικής γεωργίας.

Επιχειρείται μία συνολική αποτίμηση του ρόλου των ενώσεων που προωθούν την κατανάλωση βιολογικών προϊόντων, καθώς και οι δυνατότητες των ανεξάρτητων μικρών παραγωγών να πωλήσουν την παραγωγή τους προσφορότερα για τους ίδιους και τους καταναλωτές. Περιγράφεται επίσης η σχέση μεταξύ ανεξάρτητων παραγωγών και βιομηχανικών συμφερόντων στο ευρύτερο πλαίσιο της βιολογικής γεωργίας.

Εκτιμούμε πως τα στοιχεία αυτά και η κατανόηση των διαφορετικών ρόλων που περιγράφονται θα βοηθήσουν στην εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων  για τους αντίστοιχους φορείς και κυρίως παραγωγούς στην Ελλάδα.

Η Βιολογική Γεωργία στην Ιταλία

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η ανάπτυξη της βιολογικής γεωργίας στην Ιταλία τα τελευταία χρόνια. Η Ιταλία διαθέτει το 27% του συνόλου των ευρωπαϊκών εκτάσεων που χρησιμοποιούνται για βιολογική γεωργική παραγωγή. Οι ιταλικές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε αυτό τον τομέα ανέρχονται σε περίπου 50.000 το 70% των οποίων είναι συγκεντρωμένο στην νότια Ιταλία. Η παραγωγή δημητριακών αποτελεί περίπου 21% της συνολικής παραγωγής βιολογικών προϊόντων ενώ τα φρούτα και τα λαχανικά αποτελούν το 6%, που αντιστοιχεί στο 2% της συνολικής προσφοράς.

Πιο αναλυτικά:
Από επεξεργασία των στοιχείων που παρέχουν οι οργανισμοί ελέγχου στην Ιταλία στις 31 Δεκεμβρίου 2001 προκύπτει πως οι εμπλεκόμενοι στον τομέα της βιολογικής γεωργίας από 54.004 το 2000 αυξήθηκαν στους 60.509 το 2001. Από αυτούς οι παραγωγοί είναι 56.440 (εκ των οποίων 1.600 παραγωγοί/μεταποιητές), οι μεταποιητές 3.947 και οι εισαγωγείς 122.

Η κατανομή των επιχειρηματιών αυτών σε εθνικό έδαφος είναι 65% στον Νότο, 13% στο Κέντρο και 22% στον Βορρά. Η κατανομή σε σχέση με την παραγωγική δραστηριότητα είναι: αγροτικοί παραγωγοί – 68% Νότος, 12% Κέντρο και 20% Βορράς - αντίστοιχα οι μεταποιητές 34%, 19% και 47% ενώ οι εισαγωγείς 7%,, 11% και 82%.

Η επιφάνεια που χρησιμοποιείται για βιολογική γεωργία σε μετατροπή ή ήδη τροποποιημένη υπολογίζεται σε 1.237.640 εκτάρια, περίπου 8% της συνολικής επιφάνειας που καλλιεργείται. Οι  κύριες καλλιέργειες αφορούν στις ζωοτροφές (397.878 εκτάρια), τα δημητριακά (221.436 εκτάρια), βοσκοτόπια (241.157 εκ.) συνολικά αντιπροσωπεύουν το 70% των επενδύσεων. Ακολουθούν κατά σειρά σημασίας οι καλλιέργειες ελαιών, αμπέλων, λαχανικών και φρούτων 20% και τα κηπευτικά και βιομηχανικά κατά 4%.

Αναφορικά με την κτηνοτροφία και την παραγωγική τυπολογία υπολογίζονται τα εξής: βοοειδή 330.701, αιγοπρόβατα 327.891, χοίροι 25.435, πουλερικά 648.693, κουνέλια 1682 και μέλισσες 48.228 (κυψέλες).

Οι εξουσιοδοτημένοι από το Υπουργείο Γεωργίας Οργανισμοί Ελέγχου πραγματοποίησαν 72.896 ελέγχους και ανέλυσαν 7332 δείγματα. Αναφέρθηκαν 2074 αντικανονικές περιπτώσεις και επεβλήθησαν 1367 ποινές.

Πίνακας 1. Αριθμός επιχειρηματιών ανά περιφέρεια και ανά δραστηριότητα

Περιφέρεια
Αρ. Επιχειρηματιών
Γενικό σύνολο
Παραγωγοί
Μεταποιητές
Εισαγωγείς
ABRUZZO
942
113
2
1.057
BASILICATA
656
33
-
689
CALABRIA
7.807
131
-
7.938
CAMPANIA
1.782
174
4
1.960
EMILIA ROMAGNA
4.535
531
39
5.105
FRIULI VENEZIA GIULIA
243
58
1
302
LAZIO
2.415
225
-
2.640
LIGURIA
314
65
4
383
LOMBARDIA
1.023
379
23
1.425
MARCHE
1.807
129
2
1.938
MOLISE
476
34
-
510
PIEMONTE
3.250
312
12
3.574
PUGLIA
6.470
361
3
6.834
SARDEGNA
7.798
88
-
7.886
SICILIA
12.225
424
-
12.649
TOSCANA
1.923
318
7
2.248
TRENTINO ALTO ADIGE
551
97
2
650
UMBRIA
948
81
4
1.033
VALLE D’AOSTA
18
2
-
20
VENETO
1.257
392
19
1.668
Σύνολο
56.440
3.947
122
60.509 7

Πίνακας 2. Επιφάνεια και είδος καλλιέργειας

Είδος καλλιέργειας
χρησιμοποιούμενη γεωργική έκταση (Χ.Γ.Ε.)(εκτάρια) σε μετρατροπή
Χ.Γ.Ε.
Βιολογική (εκ.)
Σύνολο (εκ.)
Δημητριακά
97.380
124.056
221.436
Όσπρια
3.868
4.841
8.709
Πατάτες
302
1.421
1.724
Πατζάρια
1.280
57
1.338
Καλλιέργειες βιομηχανικές
13.335
14.628
27.962
Φυτά και βότανα αρωματικά και θεραπευτικά
332
1.205
1.538
Κηπευτικά
4.516
7.159
11.675
Σε θερμοκήπιο
466
536
1.002
Άνθη και φυτά καλωπιστικά
9
16
25
Ζωοτροφές
132.699
265.179
397.878
Σπόροι και είδη αναπαραγωγής
644
543
1.187
Οπωροφόρα
19.252
22.574
41.827
Ξηροί καρποί
9.973
12.061
22.033
Λαχανικά
7.484
10.812
18.295
Ελιές
46.195
75.168
121.363
Αμπέλια
22.368
21.807
44.175
Βοσκότοποι
110.863
130.294
241.157
Άλλα
42.881
32.437
75.318
Σύνολο
513.382
724.258
1.237.640  

Πίνακας 3. Κτηνοτροφία

Κατηγορία
N° κεφαλών σε μετατροπή
N° κεφαλών ολοκληρωτικά
Τροποποιημένων βιολογικά
Σύνολο
Ίπποι
1.078
1.127
2.205
Βοοειδή
212.295
118.406
330.701
Πρόβατα
93.373
208.228
301.601
Αίγες
18.264
8.026
26.290
Χοίροι
7.156
17.599
25.435
Πουλερικά
98.325
550.368
648.693
Κουνέλια
822
860
1.682
Μελίσσια
15.401
32.827
48.228
Αλλο
0
72
72
Σύνολο
446.714
937.513
1.384.907  

Η παραγωγή και η τιμές.

Δεν υπάρχουν στοιχεία για την ετήσια παραγωγή βιολογικών προϊόντων διότι, αφενός, δεν έχουν επενδυθεί ακόμη πόροι είτε σε πανεπιστήμια, είτε σε άλλους φορείς για συγκεκριμένη έρευνα στον ιδιαίτερο τομέα της βιολογικής γεωργίας.
Αφετέρου, ο ίδιος τρόπος διανομής δεν επιτρέπει την στοιχειοθέτηση καθώς τα αγροκτήματα είναι μικρά και οι αγορές βιολογικών προϊόντων είναι μικρού μεγέθους και κατακερματισμένες χωρίς δυνατότητα ηλεκτρονικής ή άλλης πληροφόρησης για την διακίνηση αγαθών. Εξάλλου οι πωλήσεις σε μικρές αγορές ή σε ομάδες καταναλωτών δεν δύναται να ελεγχθούν.
Ο τομέας των βιολογικών δεν αποτελεί από άποψη στατιστικής πληροφόρησης ξεχωριστό τμήμα από τα συμβατικά γεωργικά προϊόντα.

Τιμές και κόστος παραγωγής

Τα τρόφιμα που παράγονται με βιολογικές μεθόδους είναι πάντα ακριβότερα από τα συμβατικά παραγόμενα τρόφιμα και η Ιταλία δεν αποτελεί εξαίρεση σε αυτή την πραγματικότητα.
Κατά την διάρκεια του 2002, σύμφωνα με το Εμπορικό Επιμελητήριο Ρώμης οι τιμές των βιολογικών οπωροκηπευτικών σημείωσαν μικρή αύξηση της τάξεως του 6-7%. Πέραν όμως της παρατηρηθείσης αύξησης αυτής- σύμφωνα με έρευνα της aiab (associazione italiana agricoltura biologica) και της υπηρεσίας εποπτείας αγορών για τις τοπικές αγορές και τα διάφορα σημεία πώλησης, μεταξύ της τιμής παραγωγού και της τελικής τιμής πώλησης η αύξηση είναι της τάξεως του 155%. Κατά το πρώτο στάδιο μεταξύ παραγωγού και διανομέα η αύξηση είναι 48% ενώ κατά το δεύτερο στάδιο από τον διανομέα στο ράφι του supermarket ή του εξειδικευμένου καταστήματος παρατηρείται περαιτέρω αύξηση 77%.
Η εξήγηση δεν είναι μονοδιάστατη. Η βιολογική γεωργία έχει κατώτερη απόδοση ανά στρέμμα χρήζει πρόσθετης εργασίας. Προστίθεται και ο έλεγχος από τους φορείς πιστοποίησης και ήδη ο παραγωγός σημειώνει τιμή της τάξεως του 20-30% μεγαλύτερη του συμβατικού προϊόντος. Η πραγματική αύξηση όμως σημειώνεται στα διάφορα στάδια που μεσολαβούν έως τον τελικό καταναλωτή, λαμβάνοντας υπόψη και τις αδυναμίες ενός μη καλά δομημένου δικτύου καθώς και των ελλείψεων στην διανομή. (π.χ. ένα κιλό μήλα golden κοστίζει 0.5 Ευρώ στον παραγωγό και 1 Ευρώ στον καταναλωτή ενώ το αντίστοιχο βιολογικό 0,65 και 2 Ευρώ αντίστοιχα.)

Ενδεικτικά αναφέρεται ότι από ένα σύνολο 37 διαφορετικών προϊόντων που θα μπορούσαν να βρίσκονται στο εβδομαδιαίο καλάθι μιας τετραμελούς οικογένειας οι διαφορές στην τιμή απεικονίζονται στον παρακάτω συνοπτικό πίνακα. Τα προϊόντα δεν είναι απλώς αντιπροσωπευτικά, αλλά και η τιμολόγησή τους, για να διευκολυνθεί η σύγκριση, γίνεται από το ίδιο κατάστημα την ίδια χρονική στιγμή (κατάστημα της αλυσίδας supermarket Esselunga). Ο πλήρης πίνακας με τα 37 προϊόντα αναγράφεται στο Παράρτημα.
Τονίζεται πως η σύγκριση αυτή είανι ενδεικτική διότι – όπως θα εξηγήσουμε παρακάτω- τα βιολογικά προϊόντα σε μεγάλο supermarket μπορεί να είναι φθηνότερα από αυτά σε τοπική αγορά.


Προϊόν

Τιμή (Ευρώ)

Διαφορά %


Βιολογικού
Συμβατικού

Σύνολο Φρέσκων
34.29
19.76
74

Σύνολο συσκευασμένων

54.49
42.79
27
Σύνολο Κρεατικών
16.66
7.94
110
Γενικό Σύνολο
105.44
70.49
50

Πώς Αναγνωρίζονται

Τα βιολογικά προϊόντα των οποίων τα συστατικά προέρχονται από τουλάχιστον 95% βιολογικές πρώτες ύλες αναγνωρίζονται από την ετικέτα με την αναγραφή «Βιολογικής Γεωργίας». Στην ίδια ετικέτα εμφανίζεται το όνομα του οργανισμού ελέγχου, η σχετική άδεια του Υπουργείου και μία ακολουθία γραμμάτων και αριθμών που αποτελούν την ταυτότητα του προϊόντος και του παραγωγού.
IT (Ιταλία) χψζ (σήμα του οργανισμού ελέγχου) 1243 (κωδικός αγροκτήματος) F.(φρέσκο) ή Τ.(Μεταποιημένο) 000000(κωδικός αδείας)
Μπορεί επίσης το προϊόν να χαρακτηρίζεται από λογότυπο κοινοτικό εισηγμένο  από τον κανονισμό ΕΕ 331/2000.
Εάν το προϊόν είναι τουλάχιστον 70% βιολογικό αλλά λιγότερο από 95% δεν μπορεί να φέρει την ετικέτα «Βιολογικής Γεωργίας».

Το Δίκτυο και οι Φορείς

1.      Ενώσεις για τα βιολογικά προϊόντα

Οι ενώσεις αυτές είναι μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί που στοχεύουν στην προώθηση της βιολογικής γεωργίας, της οικολογικής ανάπτυξης αλλά και της φυσικής διατροφής.
Ο ρόλος τους είναι αρκετά ευρύς και χαρακτηρίζεται τόσο από την παραγωγική διάσταση όσο και από την γενικότερη πολιτισμική (culturale) –ελλείψει ακριβέστερου όρου.
Κύριος στόχος είναι η συνεργία παραγωγών, καταναλωτών, οικολογικών ενώσεων, τεχνικών φορέων και οργανισμών πιστοποίησης. Ως επιμέρους στόχοι μπορούν να χαρακτηρισθούν η προώθηση προς το κοινό των εγγυημένων προϊόντων του τομέα υπό την αιγίδα και το σήμα εγγύησης της ένωσης. Εγγύηση προς τον καταναλωτή αποτελεί το προϊόν υψηλής ποιότητας προερχόμενο από τον απόλυτο σεβασμό προς το φυσικό περιβάλλον χωρίς την χρήση χημικών και με πρόνοια απέναντι σε ζώα και φυτά.
Κύριες δραστηριότητες:
·         Έλεγχος και πιστοποίηση της βιολογικής γεωργίας στην Ιταλία και το εξωτερικό για την ασφάλεια της παραγωγής, την διαφάνεια της αγοράς και την υγεία των καταναλωτών μέσω συνδεδεμένων οργανώσεων ελέγχου.
·         Μελέτη και πειραματισμός για τις νέες μεθοδολογίες και πρακτικές για την βιολογική γεωργία μέσω επιστημονικών επιτροπών.
·         Συνεισφορά στην διάδοση της πληροφορίας αναφορικά με το περιβάλλον και την οικολογία διεθνώς.
·         Ανάληψη χρήσιμων πρωτοβουλιών για την αύξηση της κατανάλωσης βιολογικών προϊόντων.
·         Υποστήριξη δράσης για την αναβίωση πολιτιστικών παραδόσεων σε διάφορες περιοχές.
·         Παροχή σχεδίων δράσης για την ανάπτυξη της περιβαλλοντικής οικονομίας με πρωτοβουλίες οικοτουρισμού.
·         Πρόνοια για την αύξηση της αγρονομικής γονιμότητας του εδάφους.
·         Ενθάρρυνση της συμμετοχής των εταίρων στον περιφερειακό σχεδιασμό μέσω επαρκούς τεχνικής βοήθειας και ενίσχυσης στην προώθηση και το marketing των προϊόντων.

Μεταξύ των κυριότερων Ενώσεων για την βιολογική γεωργία είναι:
  • AIAB (Associazione Italiana per l’Agicoltura Biologica). Αποτελεί την πλέον αντιπροσωπευτική ένωση στον τομέα με 14.000 εταίρους και 16 περιφερειακές ενώσεις με γραφεία στις περισσότερες περιφέρειες της Ιταλίας.
  • AMAB (Associazione Mediterranea Agricoltura Biologica).
  • ANABIO
  • ANAGRIBIOS
  • AQB (Associazione Qualita Biologica)
  • ASSOBIOL

Υπάρχει μεγάλος αριθμός παρόμοιων ενώσεων που δεν αναφέρεται εδώ είτε γιατί δεν λειτουργεί σε εθνικό επίπεδο αλλά περιφερειακά είτε γιατί λειτουργεί κλαδικά για συγκεκριμένους τομείς βιολογικής γεωργίας π.χ. γαλακτοκομικά προϊόντα.

2.      Συνεταιρισμοί / κοινοπραξίες. επαγγελματικές ενώσεις παραγωγών.

Οι συνεταιρισμοί αυτοί λειτουργούν με γνώμονα τα επαγγελματικά συμφέροντα των παραγωγών αποκλειστικά. Στόχος είναι η πιο αποτελεσματική διανομή σε κατά το δυνατόν μεγαλύτερες αγορές καθώς και η παροχή τεχνικών υπηρεσιών ή υπηρεσιών τυποποίησης και εμπορευματοποίησης.
Από τους μεγαλύτερους συνεταιρισμούς αναφέρονται οι εξής:

·          Associazione Trentina per l’Agricoltura Biologica e Biodinamica  (ATABIO)
·          Cooperativa Val di Gresta
·          Cansiglio
·          IRIS
·          El Tamiso
·          La Primavera /BRIO
·          Ottomarzo
·          Mustiola
·          PROBIO-Umbria
·          Cons. Parco Produce
·          Consorzio ATER
·          Biomediterraneo
·          CONCABI
·          Nuovo Cilento
·          MEDEA
·          S’atra Sardigna
·          AGRINOVA


3.      Εταιρίες εμπορευματοποίησης που δεν συμμετέχουν στην παραγωγή.

Δεν αποτελούν ενώσεις παραγωγών απλώς προσφέρουν ανεξάρτητα υπηρεσίες εμπορευματοποίησης σε παραγωγούς βιολογικών προϊόντων.

4.      Οργανισμοί Ελέγχου / Πιστοποίησης σε εθνική επικράτεια.

Για να διεξάγουν ελέγχους στην παραγωγή, την μεταποίηση ή τις εισαγωγές σύμφωνα με τις μεθόδους της βιολογικής γεωργίας οι εν λόγω οργανισμοί θα πρέπει να αναζητήσουν την αναγνώριση και εξουσιοδότηση του Υπουργείου Γεωργίας. Θα πρέπει να υποβάλλουν αίτηση στο Υπουργείο αποδεικνύοντας πως πληρούν τις προϋποθέσεις και τις τεχνικές προδιαγραφές (ανεξάρτητο σύστημα ελέγχου, καταρτισμένο προσωπικό, επαρκείς υποδομές κλπ).
Η ARSIA, η αγροτική διεύθυνση της περιφέρειας της Τοσκάνης, είχε αναλάβει από το Υπουργείο Γεωργίας τον ρόλο του επόπτη των οργανισμών ελέγχου και τον ρόλο του φορέα κατάρτισης των ελεγκτών των οργανισμών ελέγχου όπου είχαν αρχικά συμμετάσχει πενήντα δημόσιοι υπάλληλοι από τις περιφέρειες και νομαρχίας σε συνεργασία με τους σώμα ασφαλείας που υπάγεται στο Υπουργείο Γεωργίας (το Υπουργείο Γεωργίας διαθέτει θεσμικά ανεξάρτητο σώμα ασφαλείας).
Οι εξουσιοδοτημένοι Οργανισμοί Ελέγχου σε εθνικό επίπεδο είναι (ενημέρωση Σεπτέμβριος 2002):
·         Associazione Suolo e Salute
·         Instituto per la Certificazione Etica e Ambientale - ICEA
·         Instituto Mediterraneo di Certificazione  - IMC
·         Bioagricert
·         Consorzio Controllo Prodotti Biologici – CCPB
·         CODEX S.R.L.
·         Q.C. & I. International Services
·         Ecocert Italia
·         BIOS
·         Eco System International Certificazioni S.R.L.

5.  Συνομοσπονδίες

Δεν αποτελεί στόχο της μελέτης η παρουσίαση των κύριων αγροτικών συνομοσπονδιών της Ιταλίας ούτε ποια συμφέροντα συναθροίζουν ή ποιους ακριβώς εκπροσωπούν. Αναφέρονται απλώς ως παράγοντες για τον ρόλο τους στο συγκεκριμένο πλέγμα του τομέα της βιολογικής γεωργίας που θα παρουσιασθεί παρακάτω.
Οι μεγάλες συνομοσπονδίες είναι η Confagricoltura, η Coldiretti και η Cia.

6. Το Υπουργείο Γεωργίας (Υπουργείο Αγροτικών και Δασικών Πολιτικών)

Η αρμοδιότητα του Υπουργείου σε πρώτο στάδιο, είναι η διαμόρφωση ενός νομοθετικού πλαισίου αναφοράς σε εθνικό, κοινοτικό και διεθνές επίπεδο ούτως ώστε διαχωριστούν οι επιμέρους ρόλοι: παραγωγή, κατανάλωση, εμπόριο, και έλεγχος.
Με το Νομοθετικό Διάταγμα 220/95 σε εφαρμογή των άρθρων 8,9 του κανονισμού ΕΕ 2092/91 οριοθετείται το σύστημα ελέγχου στην Ιταλία, συγκεκριμένα ορίζονται:
·         Οι άδειες λειτουργίας για ιδιωτικούς οργανισμούς ελέγχου
·         Ο τρόπος εισαγωγής νέων επιχειρηματιών στο σύστημα παραγωγής
·         Η μεταποίηση, εμπορευματοποίηση και εισαγωγή βιολογικών προϊόντων
·         Η εποπτεία στο σύστημα ελέγχου που ασκείται από την περιφέρεια.

Το Υπουργείο λαμβάνει πρωτοβουλίες σε συνδυασμό με την περιφέρεια στον χώρο της πληροφορίας και της προώθησης του κλάδου. Συγκεκριμένα;
·         Ενημερώνει και εκπαιδεύει δημόσιους υπαλλήλους, τεχνικούς των οργανισμών ελέγχου και των επαγγελματικών οργανώσεων.
·         Εξειδικεύει τους υπαλλήλους της περιφέρειας για την εποπτεία του συστήματος ελέγχου.
·         Αναλαμβάνει προγράμματα για την πληροφόρηση του καταναλωτή μέσω ραδιοτηλεόρασης.
·         Παρέχει συνολική πληροφόρηση για την βιολογική γεωργία (παραγωγή-αγορά)
·         Εκπονεί προγράμματα για τεχνικές συμβουλές σε λιπάσματα και φυτοϋγειονομική προστασία.
·         Εκπονεί προγράμματα ερευνών χρηματοδοτούμενα από ίδιους και διαπεριφερεικούς πόρους.
Αναφέρεται ενδεικτικά το “Εθνικό Πρόγραμμα Έρευνας για την Βιολογική Γεωργία”που εκπονήθηκε πρόσφατα.
Ανάμεσα στους βασικούς στόχους του τριετούς προγράμματος έρευνας για την βιολογική γεωργία είναι ο συντονισμός όλων των ερευνητικών πρωτοβουλιών σχετικών με τη παραγωγή βιολογικών γεωργικών προϊόντων, η δημιουργία ενός συστήματος παρακολούθησης και αξιολόγησης της ερευνητικής δραστηριότητας καθώς και της αποτελεσματικής μεταφοράς των καινοτομιών που προκύπτουν σε συνεργασία με τη νομαρχιακή αυτοδιοίκηση.Το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τις βιολογικές μεθόδους γεωργικής παραγωγής, είναι άμεσα συνδεδεμένο με την προσπάθεια μείωσης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων και την ποιοτική αναβάθμιση των προϊόντων.
Οι παραγωγοί  που εφαρμόζουν βιολογικές μεθόδους έχουν τη δυνατότητα να επικεντρώσουν τις προσπάθειες τους στην ενεργοποίηση ποιοτικών διαδικασιών παραγωγής βασιζόμενοι σε προϊόντα που πωλούνται σε υψηλότερες τιμές στην αγορά. Αυτό το σύστημα βασίζεται στο μικρό μέγεθος, καθώς μία ανεξέλεγκτη ανάπτυξη (αύξηση) της παραγωγής μπορεί να φέρει καταστρεπτικά αποτελέσματα για τη βιολογική γεωργία λόγω υπερβάλλουσας προσφοράς.                
Η ανάπτυξη της βιολογικής γεωργίας στηρίχτηκε έως τώρα κυρίως στην επανάκτηση παραδοσιακών τεχνικών, οι οποίες σέβονται σε μεγαλύτερο βαθμό τους φυσικούς κύκλους και το περιβάλλον.  Η βιολογική γεωργία έρχεται αντιμέτωπη με ένα σύστημα παραγωγής, το οποίο τόσο από βιολογική (είδη σπόρων και φυτικές ποικιλίες), όσο και από φυσική (έδαφος, υδάτινοι πόροι, ενέργεια) πλευρά, έχει ριζικά μεταβληθεί από την εφαρμογή μεθόδων εντατικής καλλιέργειας. Επιπλέον,  τα συστήματα μεταποίησης, συντήρησης, διανομής και προώθησης στην αγορά είναι σχεδιασμένα και βελτιστοποιημένα σε σχέση με τα χαρακτηριστικά των συμβατικών αγροτικών προϊόντων και τις ανάγκες της μαζικής κατανάλωσης.
Για να μπορέσει να αντεπεξέλθει στις προσδοκίες, η βιολογική γεωργία πρέπει να γίνει ένα “δυναμικό σύστημα”, υποστηριζόμενο από μια κατάλληλη ερευνητική δραστηριότητα, με στόχο την αξιοποίηση των φυτικών και ζωικών πόρων, τη τελειοποίηση των τεχνικών καλλιέργειας, τη δημιουργία νέων τεχνολογιών μεταποίησης και εμπορευματοποίησης, το καθορισμό δεικτών ποιότητας για τα προϊόντα και τη καλυτέρευση των μεθόδων ελέγχου.
Ενδιαφέρουσες προοπτικές για την ενεργοποίηση των παραπάνω, ιδιαίτερα σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, παρουσιάζουν ορισμένες στρατηγικές, όπως η επανάκτηση και αξιοποίηση παραδοσιακών τεχνικών που επιτρέπουν τη βελτίωση της γονιμότητας του εδάφους (π.χ. επανεισαγωγή μακροχρόνιων κύκλων), η επανασύνδεση φυτικής και ζωικής παραγωγής, η χρησιμοποίηση οργανικών ουσιών, η αξιοποίηση των περιθωριακών οριακών ζωνών για την δημιουργία φυτικής ποικιλομορφίας.
Έχοντας υπόψη τα παραπάνω, το πρόγραμμα θέτει σαν βασικό στόχο την εδραίωση των βιολογικών μεθόδων παραγωγής ποιοτικών προϊόντων και την αύξηση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα αυτό.

Η λειτουργία του δικτύου.

Δεν είναι απαραίτητο για έναν παραγωγό να συμμετέχει σε φορείς από το συνολικό φάσμα που περιγράφηκε παραπάνω.
Αυτό που συμβαίνει συνήθως είναι πως ο ανεξάρτητος παραγωγός, αν και μέλος μιας συνομοσπονδίας, η οποία θα του παράσχει θεσμικού τύπου υπηρεσίες,  θα επιχειρήσει να συμμετάσχει είτε σε ευρύτερη ένωση παραγωγών βιολογικών προϊόντων είτε σε συνεταιρισμό επαγγελματικό είτε , βεβαίως, και στα δύο παραπάνω. Στην Βόρεια Ιταλία κυρίως, παρατηρείται το φαινόμενο της σύμπραξης παραγωγών με συμμετοχή τους σε τοπικούς συνεταιρισμούς με στόχο την δημιουργία μεγαλύτερων και πλέον οργανωμένων τοπικών αγορών που προσφέρουν τεχνική βοήθεια και την δυνατότητα καλύτερης τυποποίησης των προϊόντων (π.χ. Emilia Romagna, Veneto). Πολλοί ανεξάρτητοι παραγωγοί, εντούτοις, συμμετέχουν στις ευρύτερες ενώσεις χωρίς την τοπική ενίσχυση ενός συνεταιρισμού, όπως επί το πλείστον στον Νότο, και προσδοκούν από αυτή υπηρεσίες κυρίως στην προώθηση των προϊόντων και στην εμπορευματοποίηση.
Ας σημειωθεί πως οι μεγάλες συνομοσπονδίες δεν συμπράττουν με τις επί μέρους ενώσεις, γιατί προσφέρουν στα μέλη τους εξειδικευμένες υπηρεσίες στον συγκεκριμένο τομέα της βιολογικής γεωργίας. Για παράδειγμα η προαναφερόμενη ένωση ANAGRIBIOS έχει δημιουργηθεί από την Coldiretti  για το σκοπό αυτό. Είναι κοινή ομολογία πως οι μεγάλες συνομοσπονδίες δεν ενδιαφέρονται ουσιαστικά για την βιολογική γεωργία, ή τουλάχιστον, αυτή βρίσκεται χαμηλά στον κατάλογο των προτεραιοτήτων τους. 

Εκτίμηση της κατάστασης στην Ιταλία 

Ο ανεξάρτητος παραγωγός βιολογικών προϊόντων στην Ιταλία αντιμετωπίζει το πρόβλημα της εμπορευματοποίησης της παραγωγής του, οι καλλιέργειες είναι περιορισμένες, οι τιμές ιδιαίτερα υψηλές και οι αγορές κατακερματισμένες.
Οι ευρύτερες ενώσεις προώθησης βιολογικών προϊόντων, τύπου ΑΙΑΒ, επιχειρούν αφενός να προσδώσουν στην τυποποίηση και το marketing των προϊόντων ένα χαρακτήρα παραδοσιακών τυπικών προϊόντων ποιότητας (ΠΟΠ ή ΠΓΕ) και, αφετέρου να φέρουν τον παραγωγό πιο κοντά στον καταναλωτή μέσω της προσπάθειας διανομής σε μεγάλα καταστήματα ή σε αλυσίδες εξειδικευμένων καταστημάτων ώστε να πάψει να πουλά, όπως γίνεται σε πολλές περιοχές του Νότου σε μικρές αγορές, μικρά καταστήματα ή ομάδες καταναλωτών. Αυτό συμβαίνει είτε ο παραγωγός είναι μέλος κάποιου τοπικού ή περιφερειακού συνεταιρισμού είτε όχι.
Αξίζει να αναφερθούν κάποιες πρωτοβουλίες προώθησης που έχουν αναλάβει οι ενώσεις αυτές.

Α. Ομάδες καταναλωτών. Επιχειρείται προσπάθεια παράκαμψης της διανομής σε καταστήματα και πώλησης κατευθείαν σε ομάδες καταναλωτών. Οι καταναλωτές αυτοί μπορεί και πρέπει να είναι ομαδοποιημένοι κατά κάποια έννοια. Η προσπάθεια γίνεται σ επίπεδο είτε συνιδιοκτησίας είτε συνοικίας είτε στον τόπο εργασίας αν πρόκειται για μεγάλο γραφείο, εταιρεία η και οργανισμό. Το πρόβλημα είναι πως η παραγγελία θα πρέπει να γίνεται αρκετό χρόνο πριν την παράδοση και πως ο παραγωγός να γνωρίζει πως έχει μία αρκετά σταθερή ζήτηση.
Το εγχείρημα αυτό εξ’ορισμού είναι ευκολότερο στα αστικά κέντρα ώστε οι ομάδες να είναι κάπως μεγαλύτερες. Το πλεονέκτημα είναι πως σχεδόν ελαχιστοποιούνται τα κόστη διανομής άρα ο παραγωγός μπορεί να ζητήσει μεγαλύτερη τιμή και ο αγοραστής να καταλήξει να πληρώσει λιγότερο από ότι στο κατάστημα.

Β. Πρόγραμμα σχολικών γευμάτων. Στόχος της πρωτοβουλίας αυτής είναι η συμπερίληψη κατά το δυνατόν περισσότερων βιολογικών προϊόντων στα γεύματα που προσφέρονται στα σχολεία ή η λειτουργία πολλών σχολικών μαγειρείων αποκλειστικά με βιολογικά.
Το εγχείρημα είναι εξαιρετικά σημαντικό λόγω ακριβώς του μεγέθους της ζήτησης. Ο στόχος δεν είναι μονοδιάστατος καθότι τα δημόσια σχολεία από δημοτικό γυμνάσιο λύκειο εποπτεύονται από το Υπουργείο Παιδείας ενώ τα νηπιαγωγεία και οι παιδικοί σταθμοί από την κοινότητα. Στόχο επίσης αποτελούν και τα ιδιωτικά σχολεία. Είναι προφανές πως ο στόχος δεν είναι να καλυφθούν τα σχολεία σε εθνικό επίπεδο, μία τέτοια ζήτηση θα ξεπερνούσε δυσανάλογα την προσφορά αλλά ένας ικανός αριθμός.
Η δυσκολία του εγχειρήματος πέρα από την διστακτικότητα των εταιρειών διαχείρισης των μαγειρείων και τροφοδοσίας των κυλικείων είναι πως η πιθανή επιτυχία του θα μπορούσε να εγείρει αντιδράσεις περί έμμεσης επιδότησης για τον τομέα των βιολογικών.

Γ. Συνασπισμός οργανώσεων παραγωγών. Επιχειρείται προσπάθεια συνασπισμού των διάσπαρτων συνεταιρισμών και οργανώσεων παραγωγών. Το εγχείρημα είναι απαραίτητο ώστε να δημιουργηθεί ένας πόλος συντονισμένης δράσης σε εθνικό επίπεδο. Η προσπάθεια θεωρείται σημαντική για την δημιουργία αντίβαρου απέναντι στην οργανωμένη βιομηχανία και τις μεγάλες αλυσίδες διανομής. Το σκεπτικό δεν είναι η πλήρης σύγκρουση με τα συμφέροντα της βιομηχανίας, αλλά τουλάχιστον η διατήρηση ενός σημαντικού μεριδίου της αγοράς και η αποτροπή της δημιουργίας de facto μονοπωλίου των μεγάλων διανομέων. Η προσπάθεια αυτή θα συμπεριλάβει όλους τους φορείς που εργάζονται με τις ίδιες αρχές και που διαπνέονται από την ίδια φιλοσοφία και νοοτροπία όσον αφορά στην περιβαλλοντική και οικολογική διάσταση.

Τα συμφέροντα της βιομηχανίας και οι ανεξάρτητοι παραγωγοί.

Με την αύξηση της παραγωγής βιολογικών και κυρίως αύξησης της ζήτησης και της υιοθέτησης από πλευράς καταναλωτών μιας διαφορετικής θετικής αντιμετώπισης των βιολογικών, οι βιομηχανίες έχουν ξεκινήσει σημαντικές επενδύσεις στον κλάδο και προσβλέπουν σε αυξημένα κέρδη. Μία από τις αρνητικές επιπτώσεις της τάσης αυτής είναι η σταδιακή έκπτωση των αρχών που διέπουν την βιολογική καλλιέργεια.
Παρατηρείται πρόσφατα στην Ιταλία το φαινόμενο να ιδρύουν οι ίδιες οι βιομηχανίες και οι αλυσίδες διανομής οργανισμούς ελέγχου που πιστοποιούν ευκολότερα και λιγότερο αυστηρά τα προϊόντα των παραγωγών που συνεργάζονται μαζί τους.
Η τάση αυτή έχει δημιουργήσει μία γενικότερη αναταραχή στην αγορά βιολογικών και από την πλευρά των καταναλωτών αλλά κυρίως από αυτήν των παραγωγών. Οι μεγάλες αλυσίδες ζητούν συγκεκριμένα προϊόντα βιολογικά για κάλυψη αναγκών όλο το χρόνο (π.χ. τομάτες).Με μία ελαστική ή και παρερμηνευτική ανάγνωση της ισχύουσας νομοθεσίας, πάντα όμως στο πλαίσιο αυτής, οι προϋποθέσεις που ζητούνται είναι λιγότερο αυστηρές ή απλώς λιγότερες από εκείνες που ζητούν οι οργανισμοί ελέγχου που πρόσκεινται στις ενώσεις. (π.χ. επιτρέπουν την θέρμανση και εκτός περιόδων εκτάκτων για τα λιγότερα ανθεκτικά προϊόντα που όμως πρέπει να βρίσκονται στα ράφια των supermarket όλο τον χρόνο).
Από την άλλη πλευρά, οι οργανισμοί πιστοποίησης που λειτουργούν παράλληλα με τις ενώσεις, είναι πάντοτε αυστηρότεροι καθότι προσλαμβάνουν την οικολογική και περιβαλλοντική διάσταση σοβαρότερα (επιμένουν π.χ. σε καλλιέργειες ανθεκτικότερων προϊόντων κατά τους χειμερινούς μήνες ώστε να αποφεύγεται η θέρμανση).
Το αποτέλεσμα είναι πως οι παραγωγοί αρχίζουν να στρέφονται προς τους οργανισμούς που είναι περισσότερο ελαστικοί και οι καταναλωτές βρίσκονται αμήχανοι απέναντι σε ένα σύστημα που μοιάζει να λειτουργεί με άλλα μέτρα και σταθμά. Οι εν λόγω οργανισμοί είναι ο Q.C.&I. International Services και ο BIOS ενώ ο CCPB αν και φερέγγυος και σοβαρός βρίσκεται στην βιομηχανική ζώνη της Βόρειας Ιταλίας και θα μπορούσε να θεωρηθεί πιο κοντά στα βιομηχανικά συμφέροντα.

Η βιολογική παραγωγή στην Ιταλία έχει σημαντικά περιθώρια αύξησης στο άμεσο μέλλον. Η CIA υπολογίζει πως θα τριπλασιασθεί το μερίδιο που ξοδεύουν τα νοικοκυριά για βιολογικά σε δύο χρόνια. Απόδειξη είναι άλλωστε και η αύξηση των εισαγωγών και των εταιρειών εισαγωγής (110 το 2002 από 67).
Για τα βιολογικά επώνυμης μάρκας, σύμφωνα με μελέτη της Iri-Infoscan, ο κύκλος εργασιών έφθασε την συνολική αξία των 266,8 εκατ. Ευρώ με αύξηση 26,1% σε σχέση με το επίπεδο του 2001 (211,6 εκατ).Σε σχέση με την συνολική αξία της αγοράς τροφίμων, ο κύκλος εργασιών των βιολογικών προϊόντων κατέχει σήμερα, στο πλαίσιο της μεγάλης διανομής, το 1,2% με αύξηση 0,2% του μεριδίου αγοράς για το έτος 2001.
Το φαινόμενο αυτό που επιβεβαιώνεται συνεχώς είναι αντιπροσωπευτικό της εξέλιξης του τομέα των βιολογικών προϊόντων επώνυμης μάρκας.
Το ποσοστό των βιολογικών προϊόντων εμπορικής ονομασίας αντιπροσωπεύει σήμερα το 3,4% του συνόλου των επωνύμων προϊόντων και η αύξηση σε αυτόν τον τομέα είναι σίγουρα ταχύτατη με ένα δυναμισμό ανώτερο του μέσου της αγοράς βιολογικών εν γένει. Προφανές δείγμα πως οι μεγάλες αλυσίδες διανομής προσπαθούν να εκμεταλλευτούν τις δυνατότητες που προσφέρει ένας ανερχόμενος τομέας τώρα και στο μέλλον.
Μία μεγάλη ώθηση στα βιολογικά προϊόντα και στην κατανάλωσή τους είχε δώσει το 2001 η κρίση της σπογγώδους εγκεφαλοπάθειας η οποία είχε προσδώσει στις πωλήσεις αύξηση της τάξεως του 140% ετησίως. Σήμερα η κρίση Bse έχει σίγουρα υποχωρήσει εντούτοις στατιστικές που αφορούν στις πρακτικές κατανάλωσης υπογραμμίζουν την σχετική καχυποψία και την έλλειψη πληροφόρησης των καταναλωτών στο θέμα της ποιότητας των ελέγχων στα βιολογικά προϊόντα. Σε αυτό το πλαίσιο οι επενδύσεις των αλυσίδων διανομής σε βιολογικά προϊόντα συγκεκριμένης ετικέτας μπορούν να καλύψουν ένα κενό.
Οι πωλήσεις βιολογικών προϊόντων σήμερα κυμαίνονται μεταξύ 25 και 37 εκατ. Ευρώ το μήνα. Σε βάση σύγκρισης με τις μηνιαίες πωλήσεις το 2001 αποδεικνύεται το γεγονός πως η αγορά τελικώς αφομοίωσε την ώθηση της κρίσης  Bse διότι μεσούσης της κρίσης οι μηνιαίες πωλήσεις ήταν μεταξύ 15 και 22 εκατ. Ευρώ το ανώτερο.

Η αύξηση αυτή όπως αναφέρθηκε παραπάνω υποκρύπτει κινδύνους.
Η Coldiretti κρούει τον κώδωνα του κινδύνου αναφορικά με τις εισαγωγές βιολογικών εκτός ΕΕ όπου οι προϋποθέσεις παραγωγής δεν αντιστοιχούν με αυτές της Κοινότητας. Υπολογίζει πως θα τετραπλασιασθεί ο κύκλος εργασιών έως το 2005 και θα πρέπει να ενημερωθεί ο καταναλωτής για τα προϊόντα που προσομοιάζουν με τα βιολογικά αλλά δεν παρέχουν τις αυτές εγγυήσεις. Και το Υπουργείο Γεωργίας υποστηρίζει πως προέχει η ενημέρωση του καταναλωτή, ούτως ώστε να είναι ε θέση να κάνει χρήση της ελευθερίας επιλογής του.( Πρόσφατα ο Υπουργός Alemanno έκανε λόγο για την ‘αρχή της προφύλαξης’ που επιφυλάσσεται για τα γενετικώς τροποποιημένα τρόφιμα που η διάχυσή τους μπορεί να θέσει αμετάκλητα σε κίνδυνο την αγροτική παραγωγή).
Οι Aiab και άλλοι φορείς τονίζουν πως θα πρέπει ο καταναλωτής να συνειδητοποιήσει πως η βιολογική γεωργία δεν ισοδυναμεί με την «αγνή πατροπαράδοτη μέθοδο», αλλά είναι μία νέα δυναμική τεχνική παραγωγής στο πλαίσιο της αειφόρου περιβαλλοντικής ανάπτυξης που θα είναι σε θέση να κατευθύνει τις οικονομικές επιλογές σε παγκόσμιο επίπεδο.
Δεδομένων αυτών και της ανάπτυξης του τομέα, η ανομοιογένεια της νομοθεσίας σε διεθνές επίπεδο, καθίσταται πλέον, εμπόδιο στην εμπορία βιολογικών προϊόντων και το φαινόμενο της ασυμμετρίας αυτής. (Συγκεκριμένα για τις προδιαγραφές στην παραγωγή που θέτει το Υπουργείο Γεωργίας των ΗΠΑ – National Organic Program – η ΕΕ δεν έχει διαπραγματευθεί καμία κανονιστική αντιστοιχία. Μία λύση θα μπορούσε να δοθεί μέσω της IFOAM, της διεθνούς ομοσπονδίας οργανικής γεωργίας ή μέσω του FAO και του Codex Alimentarius).

Έχοντας υπόψη την συνεχή ανάπτυξη της διεθνούς αγοράς βιολογικών και την είσοδο νέων πρωταγωνιστών στο προσκήνιο, την στιγμή που η βιομηχανία και οι μεγάλη διανομή επιχειρούν τεράστιες επενδύσεις, ο τομέας των βιολογικών στην Ιταλία καλείται στο προσεχές μέλλον να περάσει «δοκιμασία» ωριμότητας στην οποία μπορεί να αντεπεξέλθει αρκεί να μην συμβιβασθεί προδίδοντας τις αρχές του.  Η ισχύς των βιολογικών προϊόντων ενυπάρχει στην φύση τους σε σχέση με την υγεία και το περιβάλλον και η λογική της αγοράς και του επιχειρηματικού κέρδους κινδυνεύει να αμαυρώσει την εικόνα τους.

Ρώμη  19.05.2003


Νικόλαος Θ. Χριστοδουλίδης
Γραμματέας Α’ ΟΕΥ
Πρεσβείας της Ελλάδος
Στην Ιταλία & Μάλτα

Παράρτημα 1 Ενδεικτική σύγκριση τιμών βιολογικών – συμβατικών προϊόντων.

Προϊόν
Ποσότις kg/lt
Τιμή Βιο
Τιμή συμβατικού
Διαφορά %
Σέλινο
1
3,29
1.29
155
Κουνουπίδι
1
3.29
1.99
65
Κολοκυθάκια
1
4.59
2.89
59
Αγκινάρες
0,5
6.49
3.62
79
Πιπεριές
0,5
1.84
1.42
30
Κόκκινο λάχανο
0,5
1.92
0.92
109
Τοματάκια
1
4.79
2.49
92
Πορτοκάλια
1
1.42
1.00
42
Καρότα
1
2.14
1.15
86
Πατάτες (συσκευ.)
1
1.33
0.80
66
Μπανάνες
1
3.19
2.19
46
Σύνολο Φρέσκα

34.29
19.76
74
Γάλα
1
1.29
1.30
-1
Γάλα UHT
1
1.08
1.16
-7
6 αυγά
6
1.85
1.28
45
Ζαμπόν
0,1
3.40
2.69
27
Προσιούτο
0,1
4.86
3.20
52
Mozzarella
0,2
2.55
1.39
83
Βούτυρο
0,25
1.99
1.69
18
Ricotta
0,25
1.35
1.19
13
Γιαούρτι
0,5
2.18
1.89
15
Pesto
0,1
2.84
1.95
46
Ελαιόλαδο παρθένο
1
6.69
4.49
49
Ζυμαρικά
1
1.52
1.40
9
Ρύζι
1
2.58
1.58
63
Τοματοπολτός
0,4
0.69
0.74
-7
Αλεύρι
1
1.08
0.50
116
Κριθάρι
0,1
1.03
1.00
3
Καφές
0,25
3.59
2.98
20
Μαρμελάδα βερυκοκ.
0,5
3.18
2.09
52
Σοκολάτα
0,1
1.19
1.20
-1
Παξιμάδι
0,5
2.24
2.46
-9
Γάλα UHT ολόπαχο
1
1.18
1.23
-4
Αρακάς κατεψυγμένος
0,5
1.68
1.76
-5
Μοσχάρι συσκευασμ.
0,2
2.96
2.95
0
Φακές
0,5
1.49
0.67
122

Σύνολο συσκευασμένων


54.49
42.79
27
Φέτες Μοσχάρι
0,5
7.49
3.60
108
Φέτες κοτόπουλο
0,5
9.17
4.34
111
Σύνολο Κρεατικά

16.66
7.94
110
Γενικό Σύνολο

105.44
70.49
50